ترکیه، محدودیت قدرت

محمد ملازهی
«رجب طیب اردوغان» نخست وزیر ترکیه عازم آمریکا شده است. هدف اعلام شده این سفر مذاکره با مقامات آمریکایی درباره وضعیت حضور چریکهای ضددولتی وابسته به حزب کارگران کردستان ترکیه در شمال عراق است. ترکیه قبلاً تهدید کرده بود که اگر آمریکا به پایان دادن حضور «پ-ک.ک» در شمال عراق کمک نکند، ارتش ترکیه با عبور از مرزهای خود اقدام خواهد کرد. روشن است که عملی کردن چنین تهدیدی در شرایط کنونی عراق و منطقه ساده نیست و می تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد. اکنون پرسش مهم در آنکارا این است که چرا آمریکا به منافع ملی ترکیه متحد اصلی اش توجه ندارد و درخواست هایش را نادیده گرفته است.
آمریکا اهداف استراتژیک خاص خود را در عراق، بویژه شمال این کشور دارد که الزاماً این اهداف با منافع ترکیه سازگار نیست. گذشته از این باید توجه داشت که ارتش آمریکا در مثلث موسوم به «سنی» در مرکز و غرب عراق بشدت درگیر است و هرگونه دخالت در شمال که تحت کنترل احزاب کرد از آرامش نسبی برخوردار است وضعیت را دشوارتر خواهد کرد و احتمالاً جبهه جدید علیه حضور آمریکا در عراق خواهد گشود. بنابراین به طور طبیعی آمریکا نمی تواند به درخواستهای ترکیه پاسخ مناسب بدهد. در عین حال باید توجه داشت که در دوره حکومت صدام حسین قراردادی بین ترکیه و عراق وجود داشت که طبق آن ارتش ترکیه مجاز بود در تعقیب چریک های «پ.ک.ک» تا پانزده کیلومتر در داخل عراق پیشروی بکند. طبق همین قرارداد بود که بارها ارتش ترکیه وارد شمال عراق شده بود. منتها اکنون شرایط متفاوتی در شمال عراق حاکم شده است.
بنابراین ارتش ترکیه به سادگی نمی تواند وارد شمال عراق شود. گذشته از این تجربیات گذشته ورود ارتش ترکیه به شمال عراق هم چندان موفقیت آمیز نبوده است. چریک های «پ.ک.ک» از انعطاف پذیری بالایی برخوردارند و این توان را دارند که بلافاصله بهنگام سازماندهی و پراکنده شوند. درست به همین دلیل بوده است که ارتش ترکیه به رغم برتری نظامی و تسلیحاتی تاکنون نتوانسته است حزب کارگران کردستان ترکیه را بطور کامل از صحنه خارج کند.
گذشته از این به درستی معلوم نیست که احزاب کرد عراقی که قدرت محلی را در دست دارند، در مقابل دخالت ارتش ترکیه چه واکنشی خواهند داشت. روشن است که آنها دوست ندارند آرامش کنونی منطقه تحت نفوذشان بر هم بخورد، حتی اگر قابل تصور باشد که احزاب کرد اجازه دهند که ارتش ترکیه بدون مشکل از مرز عبور کند، پیوندهای مردم کرد عراق با کردهای ترکیه امکانات اختفا در اختیار پ.ک.ک قرار می دهد و ترکیه در عمل به آنچه در نظر دارد نخواهد رسید. سفر نخست وزیر ترکیه به آمریکا با درک مجموعه این گونه واقعیتها انجام می شود. رجب طیب اردوغان امیدوار است توجه جرج بوش رئیس جمهور آمریکا را به حساسیت آنچه در شمال عراق می گذرد و تأثیرگذاری آن بر امنیت ملی ترکیه جلب نماید.
بنابراین وقتی چنین مسایلی وجود دارند که ترکیه را در شمال عراق با محدودیت روبه رو می کنند و در عمل این فرصت برای پ.ک.ک وجود دارد که پایگاههای نظامی و آموزشی خاص خود را در شمال عراق حفظ کند، چرا «اردوغان» از آمریکا چنین انتظاری دارد؟ گمان می رود که نخست وزیر ترکیه با درک این مطلب که آمریکا نه خود علیه پ.ک.ک عمل خواهد کرد و نه به ارتش ترکیه اجازه خواهد داد که از مرزهای عراق عبور کند به آمریکا سفر می کند و محاسبات خاص دیگری نیز دارد. درست در همین جاست که باید قدری با احتیاط برخورد کرد و این احتمال را در نظر گرفت که مذاکره درباره پ.ک.ک پوشش ظاهری سفر رجب طیب اردوغان به آمریکا باشد، ولی در پشت پرده هدف هماهنگ تر کردن سیاستهای ترکیه با اهداف خاورمیانه ای آمریکا باشد.
تردیدی وجود ندارد که ترکیه همچون سایر کشورهای همسایه عراق از تحولات این کشور ناخشنود است و نسبت به اهداف آمریکا نیز تردیدهای جدی دارد، ولی واقعیت آن است که سیاستمداران ترک منافع ملی خود را در تقابل با سیاست های آمریکا در خاورمیانه تعریف نمی کنند و در نظر دارند از طریق هماهنگی با آمریکا منافع خاص خود را پیگیری نمایند. البته در این خصوص الزامات خاص ترکیه به عنوان جناح شرقی پیمان آتلانتیک شمالی «ناتو» مطرح هستند ترکیه نمی تواند این الزامات را نادیده بگیرد.
در هر حال رجب طیب اردوغان در شرایط منطقه ای خاصی به آمریکا رفته است و بطور طبیعی هر دو طرف از یکدیگر انتظاراتی دارند. نخست وزیر ترکیه تلاش خواهد کرد که آمریکا منافع ملی و امنیتی اش را در ارتباط با پ.ک.ک و حضورش در شمال عراق در نظر داشته باشد و در مقابل آمریکا از ترکیه می خواهد که با سیاستهای کلی اش در خاورمیانه کاملاً هماهنگ شود. سیاست هایی که حداقل در شمال عراق با منافع ملی ترکیه سازگار نیست. گذشته از این ترکیه نگران پیامدهای منفی جنگ طلبی های آمریکا در منطقه است که چه بسا در شرایطی خاص پای این کشور را به ماجراهایی بکشد که نفعی در آن ندارد.
و کلام آخر این که رجب طیب اردوغان محاسبات انتخابات عمومی کشورش را نیز دارد و موضوع پ.ک.ک یکی از محوری ترین موضوعات داخلی تأثیرگذار در نتایج انتخابات مجلس ملی ترکیه است. نخست وزیر ترکیه به لحاظ تبلیغاتی برای حفظ قدرت در این خصوص نیز نیازهایی دارد که فکر می کند آمریکا می تواند به این کشور کمک کند.