چشم‌انداز تولید نفت عراق در شش نگاه

تولید نفت عراق از سال 1928 با متوسط 700/2 بشکه در روز آغاز شد و تا سال 1979 رشد سالانهء نسبتاً بالایی داشت و به 476/3 میلیون بشکه در روز رسید. حتی در ماه نوامبر و دسامبر 1979، عراق به تولید 72/3 میلیون بشکه در روز دست یافت. با آغاز جنگ با ایران روند نزولی تولید نفت عراق آغاز شد و در سال 1981 به 897 هزار بشکه در روز رسید. با پایان یافتن جنگ، تولید مجدداً افزایش یافت و در سال 1989 به 785/2 میلیون بشکه در روز رسید و در ژوییه 1990 عراق توانست تولید خود را به 45/3 میلیون بشکه در روز برساند اما با حمله به کویت و برقراری رژیم تحریم‌ها، تولید در سال 1991 به 282 هزار بشکه در روز کاهش یافت. تا سال 1996 و پذیرش قطعنامهء نفت در برابر غذا از سوی عراق، تولید در حد مصرف داخلی و قاچاق مقادیری نفت خام و فرآورده به کشورهای همجوار بود. با پذیرش قطعنامهء نفت در برابر غذا که براساس آن اجازهء صادرات نفت به عراق داده شد تولید نفت افزایش یافت و در سال 2000 به 8/2 میلیون بشکه در روز رسید.
با وجود این طی سال‌های 2000، 2001 و 2002 تولید نوسانات زیادی داشت. در سال 2000 بین 4/1 میلیون بشکه در روز در ماه دسامبر و 1/3 میلیون بشکه در روز در ماه مه و در سال 2001 بین 1/1 میلیون بشکه در روز در ماه ژوئن و 93/2 میلیون بشکه در روز در ماه آوریل و در سال 2002 بین 2/1 میلیون بشکه در روز در ماه آوریل و 54/2 میلیون بشکه در روز در ماه فوریه نوسان داشت. با آغاز جنگ اخیر در مارس 2003 تولید در حوزه‌های جنوبی متوقف شد و تولید حوزه‌های شمالی شدیداً کاهش یافت. تولید این کشور در آوریل 2003 به 109 هزار بشکه در روز رسید اما با آغاز صادرات به تدریج افزایش یافت و در اوت به 08/1 میلیون بشکه در روز و در دسامبر به 94/1 میلیون بشکه در روز رسید. تولید در سال 2003 به طور متوسط 37/1 میلیون بشکه در روز بود.
اکنون باوجود پیش‌بینی‌های خوشبینانه در مورد پتانسیل تولید نفت در عراق، صنعت نفت این کشور به علت مشکلاتی از قبیل خرابکاری در تاسیسات نفتی، غارت تاسیسات و ادارات نفتی، وجود مشکلات در سیستم ارتباطات، فقدان چارچوب حقوقی به ویژه قانون جامع هیدروکربن، کمبود نیروی انسانی، فقدان امنیت، قاچاق نفت، کمبود برق و فقدان سرمایهء لازم با مشکلات جدی مواجه است، به طوری که در شش ماههء نخست 2004، تولید به طور متوسط از دو میلیون بشکه در روز تجاوز نکرد. با این حال پیش‌بینی می‌شود که در بلندمدت و در صورت رفع مشکلات فوق به خصوص مسالهء امنیت، تولید افزایش یابد، حتی بعضی از کارشناسان و موسسات نفتی پیش‌بینی کرده‌اند که تولید تا سال 2010 به شش میلیون بشکه در روز برسد.
در این قسمت مهم‌ترین پیش‌بینی‌ها در مورد تولید آیندهء عراق ذکر می‌شود:
دیدگاه اول: وزارت نفت عراق
در ژوییه 2003 طرحی توسط وزارت نفت عراق منتشر شد. این طرح توسط یک تیم داخلی از وزارت نفت عراق و شرکت‌های وابسته به آن و با همکاری یگان مهندسی ارتش آمریکا، دولت ائتلافی و شرکت کلاگ برون وروت تهیه شده بود. هدف این طرح که هزینهء آن 6/1 میلیارد دلار برآورد شده بود رساندن تولید تا اکتبر 2003 به 5/1 میلیون بشکه در روز، تا دسامبر 2003 به دو میلیون بشکه در روز و تا آوریل 2004 به 8/2 میلیون بشکه در روز بود. مصرف داخلی عراق در این طرح حدود 350 هزار بشکه در روز برآورد شده بود. این طرح 9 ماهه (ژوئیه 2003 تا آوریل 2004) بر تعمیر و بازسازی تاسیسات سطحی بخش بالادستی که در بمباران‌های ناشی از جنگ آسیب‌دیده و بعد از جنگ غارت شده و در آن‌ها خرابکاری صورت گرفته بود، تمرکز داشت.
دیدگاه دوم: وزارت دارایی و برنامه‌ریزی عراق
در بودجهء سال 2004 عراق که توسط وزارت دارایی و برنامه‌ریزی عراق منتشر شد، ابتدا صادرات دو میلیون بشکه در روز برای سال 2004 پیش‌بینی شده بود که با ادامهء مشکلات به خصوص نامشخص بودن زمان از سرگیری صادرات از شمال، این مقدار به 6/1 میلیون بشکه در روز تعدیل شد و درآمدهای صادراتی 12 میلیارد دلار برآورد شد. در بودجه‌ای که برای سال‌های 2004، 2005 و 2006 تنظیم شده صادرات و درآمدهای صادراتی به شرح ذیل است:
دیدگاه سوم: بنیاد Heritage
بنیاد Heritage توانایی تولید عراق را در بلندمدت، شش، هفت میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. بر اساس پیش‌بینی‌های این بنیاد عراق تا سال 2010 قادر به تولید شش میلیون بشکه در روز خواهد بود و تا سال 2020 می‌تواند ظرفیت تولیدش را به هفت میلیون بشکه در روز برساند.
دیدگاه چهارم: آژانس بین‌المللی انرژی
آژانس بین‌المللی انرژی در ژوئن 2003 پیش‌بینی کرد که در کوتاه‌مدت و در عرض 18 تا 24 ماه، عراق قادر خواهد بود به سطح تولید قبل از جنگ یعنی 8/2 میلیون بشکه در روز برسد و رسیدن به سطح تولید سال 1990 یعنی 5/3 میلیون بشکه در روز ممکن است سال‌ها طول بکشد. این آژانس با اشاره به مشکلات متعدد در عراق و صنعت نفت این کشور در گزارش «چشم‌انداز سرمایه‌گذاری در انرژی جهان» توسعهء بلندمدت تولید عراق را در سه سناریو پیش‌بینی کرده است. بر اساس «سناریوی مرجع» تولید عراق تا سال 2010 به 7/3 میلیون بشکه در روز خواهد رسید و این حجم تولید نیاز به پنج میلیارد دلار سرمایه‌گذاری دارد. این سرمایه‌گذاری عمدتاً باید به بازسازی زیربنای موجود اختصاص یابد. برای رسیدن به ظرفیت تولید بیش از چهار میلیون بشکه در روز نیاز به پروژه‌های جدید است. بر اساس این سناریو ظرفیت تولید با 42 میلیارد دلار سرمایهگذاری در سال 2030 به هشت میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
در «سناریوی رشد سریع» با 54 میلیارد سرمایه‌گذاری، ظرفیت تولید به 9 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. در سناریوی رشد سریع فرض شده است که عراق در طول دو سال به ظرفیت تولید 5/3 میلیون بشکه در روز و تا سال 2010 به حدود شش میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
در «سناریوی توسعهء تولید بطئی»، با سرمایه‌گذاری 30 میلیارد دلار تا سال 2030، ظرفیت تولید به شش میلیون بشکه در روز می‌رسد. در این سناریو پیش‌بینی شده است که تولید تا سال 2007 به 5/3 میلیون بشکه در روز برسد. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است که نیاز شدید عراق به درآمدهای نفتی و ناتوانی در استقراض از بازارهای مالی بین‌المللی دو انگیزهء قوی دولت جدید عراق برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی خواهد بود.
دیدگاه پنجم: کارشناسان نفتی عراق
اسامه الچلبی، وزیر نفت سابق عراق در مورد ظرفیت تولید عراق پیش‌بینی کرده است که در بلندمدت، عراق قادر به افزایش تولید بیش از 5/5، شش میلیون بشکه در روز نیست. به اعتقاد وی با فرض ایجاد ثبات سیاسی و امنیتی در عراق و نبود مشکل غیرمترقبه، این کشور برای افزایش تولید به جلب سرمایه‌گذاری خارجی و شکل‌گیری دولت قانونی نیاز دارد و این فرآیند احتمالاً دو سال به طول خواهد انجامید. پس هر افزایش اساسی در زمانی دورتر (احتمالاً در نیمهء دوم این دهه) اتفاق خواهد افتاد.
دیدگاه ششم: وزارت انرژی آمریکا
وزارت انرژی آمریکا در گزارش «چشم‌انداز انرژی جهانی سال 2004» تولید عراق را برای سال 2010 در سناریوی مرجع 7/3 میلیون بشکه در روز پیش‌بینی کرده است که تا سال 2025 به 6/6 میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
در این گزارش بیش‌ترین افزایش تولید بین سال‌های 2025-2001 در بین کشورهای حوزهء ‌خلیج‌فارس برای عراق پیش‌بینی شده است به طوری که تولید این کشور در این دورهء زمانی 136 درصد افزایش یافته و به 6/6 میلیون بشکه در روز می‌رسد. کشورهای عربستان و کویت به ترتیب با 120 و 108 درصد افزایش تولید در رتبه‌های بعدی قرار دارند.