کناره‌گیرى شاهزاده پرنفوذ

گروه بین‌الملل ـ همه محافل سیاسى استعفاى ناگهانى ترکى الفیصل از پست سفارت عربستان در آمریکا را به عنوان یک رویداد پرمعنا و مهم تعقیب کردند. گرچه هنوز کاخ پادشاهى ریاض در این باره سکوت کرده است، اما محافل خبرى آمریکا ماجراى کناره گیرى شاهزاده پرنفوذ سعودى ها را بر صدر حوادث سیاسى نشاندند. ناظران سیاسى که از نقش و نفوذ شاهزاده 61ساله در دیپلماسى ریاض باخبر بودند در استعفاى ناگهانى ترکى الفیصل علائم یک چالش عمیق را جستند. آن ها مى دانستند که ترکى الفیصل در دستگاه حکومتى ریاض فقط یک دیپلمات و سفیر نیست او جزو حلقه سیاستگذاران و طراحان دیپلماسى دستگاه پادشاهى است. نام و موقعیت او به مدت 30سال همطراز صعودالفیصل، وزیر خارجه دولت سعودى بوده است.
بنابراین ترک نابهنگام پست مهم سفارت عربستان در واشنگتن آن هم فقط 15ماه پس از حضور ترکى الفیصل در این منصب انواع حدس و گمان ها را به ذهن ناظران متبادر مى‌کرد.
نخستین گزارش و گمانه زنى با اطلاعاتى جنجالى روى خروجى آسوشیتدپرس قرار گرفت. در این گزارش از قول منابع آمریکایى فاش شده بود که ترکى الفیصل در بحث و چالش هاى پشت پرده دو دولت آمریکا و عربستان به این تصمیم دست زده است. در اظهارات این منابع تصریح شده بود که کاخ سلطنتى ریاض، پس از شکست فاحش آمریکایى ها در عراق و در رقابت با ایران با پیشنهادهاى تازه اى از سوى واشنگتن روبه رو شده که ترکى الفیصل موضع مخالف نسبت به این خواسته ها نشان داده است.
اندکى پس از این گزارش اکنون مجله تایم با اختصاص مهم ترین گزارش و تیتر خبرى خود به این ماجرا پرده دیگرى از اختلاف نظر فیصل با چهره هاى تصمیم گیر واشنگتن و ریاض فاش مى‌کند.
سخن بارز گزارشگران تایم آنجاست که براى نخستین بار نقش ترکى الفیصل را در همکارى و نزدیکى تهران و ریاض به تصویر مى کشد و بر رقابت و تقابل او با حلقه دیپلمات هاى متمایل به آمریکا در کاخ پادشاهى ریاض انگشت تأیید مى‌زند.
به نوشته گزارشگران تایم، جناحى از دیپلماتهاى ریاض در همسویى با خط مشى نومحافظه کاران کاخ سفید براى عملیاتى کردن طرح نوین حمایت از سلفیون عراق و تضعیف موقعیت ایران خیز برداشته اند و این چیزى است که فیصل حاضر به پذیرش آن نیست. متن این گزارش پیش روى شماست: آمریکا در تلاش است تا فهرستى از کشورهاى مرتبط با سلفى ها تهیه کند تا به او در مبارزه با نفوذ ایران در خاورمیانه کمک کنند، در این میان کمتر دیپلماتى مى تواند از نقش سیاستمداران و مهره هاى دیپلماتیک ریاض چشم بپوشد وبه زعم کاخ سفید آن ها مى توانند قوى ترین مهره هاى آمریکا باشند، اما حالا استعفاى ناگهانى و بدون توضیح «ترکى الفیصل» که تنها 15 ماه در این سمت قرار داشته، واشنگتن را درگیر این ماجراى بغرنج کرده است که آیا از طرف آل سعود رودست خورده است؟
یک منبع نزدیک به خانواده سعودى مى گوید: عوامل مختلفى در اقدام ناگهانى «ترکى الفیصل»، فردى که به لحاظ شخصیتى و به لحاظ دیدگاه هاى سیاسى، چهره هاى متفاوت در پادشاهى عربستان است، مؤثر بوده است که از جمله این عوامل بحث بر سر مواجهه با آن چیزى است که آمریکایى ها نفوذ فزاینده ایران در عراق مى خوانند. ترکى الفیصل در این ماجرا رودرروى دیپلمات پرنفوذ دیگرى به نام بندربن سلطان قرار گرفته است که پیش از او پست سفارت این کشور در آمریکا را داشت.
به گفته منابع مطلع، شاهزاده بندر بن سلطان که اکنون مشاور حکومت ریاض در امنیت ملى است، مانند پدرش، شاهزاده «سلطان» و دیگرانى که از آنان به عنوان خاندان سدیرى نام مى برند، نسبت به ایران مواضع پرخاشگرانه تر دارند.
این در حالى است که خاندان فیصل که 6 چهره شاخص آن اکنون سعود الفیصل (وزیر خارجه) و ترکى الفیصل (سفیر سعودى در آمریکا) است نگاهى متعادل و مثبت به ایران دارند. دیپلمات هاى خاندان فیصل این تفاوت نگاه را علاوه بر ماجراى عراق در پرونده هسته اى نیز آشکار کرده اند. حدود 10روز پیش، «ترکى الفیصل» قبل از استعفاى خود در مذاکراتى با یک گروه سیاست خارجى در فیلادلفیا اظهار داشت که موضوع هسته اى ایران «آشکارا براى همه جوامع جهانى اهمیت دارد». اما او برخلاف دولت بوش که اعتقاد به تحریم ایران دارد، تأکیدکرد که ما رودررو و به طور مستقیم با ایران درباره همه مسائل آن ها مذاکره کردیم و متوجه شدیم، مذاکره و همکارى با ایران بسیار بهتر از خوددارى از این کار است.
نکته حائز اهمیت این است که سعودى ها برخلاف مسائل داخلى، در بحث سیاست خارجى بناى دوستى نهاده اند. براین اساس آن ها اگرچه بیشتر اوقات درباره مسائلى چون 11 سپتامبر با افغانستان، عراق و دیگر مشکلاتى از این دست، داراى اختلافاتى هستند، اما در نهایت خاندان سعودى در قبال موضوعهاى بین المللى به یک توافق نهایى دست مى یابند که اصول سیاست خارجى این کشور نیز بر مبناى همان گذارده مى شود.
اما نکته اى که از حوادث اخیر مى توان استنباط کرد، این است که تقابل و تعارض شخصى «بندر» و «ترکى» نقش بزرگى در خروج ناگهانى «فیصل» داشته است، آن گونه که افراد نزدیک به خاندان سعودى براى مجله تایم بازگو کرده اند، «ترکى» از این عصبانى بوده است که چرا «بندر» هنوز سعى مى کند همچنان نقش فرد کلیدى عربستان را در صحنه آمریکا بویژه در روابط مستقیم با «بوش» و «دیک چنى» ایفا کند. همه گزارش ها حاکى از رقابت تازه این 2 شاهزاده با یکدیگر است، چیزى که اکنون شایعات بسیار حول آن مطرح شده است. به طور مثال گفته مى شود که «بندر» براى تثبیت موقعیت خود احتمال دارد به جاى «سعود»، برادر «ترکى الفیصل» بر کرسى وزارت خارجه بنشیند.
چنین شایعه اى در مورد انتصاب «ترکى» به وزارت خارجه هم شنیده مى شود اما ناظران سعودى مى گویند که خود پادشاه و دیگر تصمیم گیرندگان ریاض براى گرفتن تصمیم نهایى درباره جانشین آینده سعودالفیصل (وزیر خارجه عربستان) تردید دارند.
در این بین کاخ سفید همان قدر که نسبت به بروز اختلاف هاى آشکار در آل سعود نگران است ، به همان نسبت پیامد رقابت هاى داخلى و رفتار پرریسک شاهزاده بندربن سلطان ( به عنوان دوست کاخ سفید) واهمه دارد و این به این معنى است که فقط ملک عبدالله است که مى تواند به این مناقشات داخلى نظم بخشد. تا پیش از این ملک عبدالله در برخورد با چنین مشکلاتى روش محتاطانه اى را در پیش مى گرفت و مناقشات درونى سعودى ها هرگز نمى توانست در موقعیتى بدتر از این براى دولت «بوش» روى دهد. «دیک چنى » معاون رئیس جمهورى آمریکا، هفته پیش به ریاض رفت تا به مذاکره با ملک عبدالله بپردازد. «کاندولیزا رایس» مى خواهد از نفوذ عربستان در شوراى همکارى خلیج فارس استفاده کند تا حمایت منطقه اى از اعراب سلفى در عراق را به دست آورد و به تعبیر خودش بال بلندپروازى شیعیان و ایران در عراق را بچیند. «رایس» مدعى است در بین اعضاى اصلى شوراى همکارى خلیج فارس (عربستان ، امارات متحده عربى، بحرین، قطر، کویت و عمان) صاحب نفوذ است و آنها را قانع کرده که مصر و اردن را نیز به جمع خود ملحق سازند و با این سیاست همراه کنند آن طور که یکى از دستیاران رایس گفته است، یک گروه از دیپلمات ها، که یک نماینده از آمریکا هم میان آنهاست، بعد از شروع سال جدید، تلاش خواهند کرد تا ملاقات ها و مشاوره هاى پیاپى درباره این مسأله داشته باشند.
این در حالى است که نشانه هاى جدید حاکى است، که احتمال دارد آمریکا و عربستان در صحنه منطقه با تضادهاى تازه روبرو شوند. براین اساس گمانه زنى هایى وجود داردکه مى گوید؛ برخى از مقام هاى ریاض در تلاشند تا به تقاضاهاى رهبران سلفى عراق که برخى از آنان پیوستگى هایى خونى نیز با سعودى ها دارند، پاسخ مثبت دهند و پول و تجهیزاتى که درخواست کرده اند را در اختیار آنان قرار دهند این احتمال زمانى بیشتر به یقین نزدیک خواهد شد که آمریکا بخواهد عراق را ترک کند. در همین راستا دولت بوش همسو با گزارش اخیر نیویورک تایمز اظهار داشته که ملک عبدالله در دیدار اخیر «چنى » از عربستان آشکارا به وى گفته است که براى حمایت از نیروهاى سلفى از جانب برخى تحت فشار است. یک ناظر سیاسى امور عربستان مى گوید: «برخى رهبران منطقه اى، دولتمردان ریاض را براى ورود در رقابت جناح هاى درونى عراق و نزاع سلفى ها با شیعیان تحریک مى کنند. این عده به طور دائم در گوش مقام هاى سعودى مى خوانند که دولت مرکزى عراق به طور کامل، بویژه با وجود فردى مانند نخست وزیر مالکى در دست شیعیان قرار دارد. هرچند تعدادى از رهبران منطقه اى نیز هستند که در این قضایا دخالتى ندارند و فقط مى خواهند در آنچه دولت مرکزى عراق پیش مى گیرد، سهیم شوند.
از این روست که آن طور که منابع خبر مى دهند دولت سعودى هنوز پول هاى خود را به طرف قبایل سلفى سرازیر نکرده است و براى درگیرى هاى فرقه اى نگرانى هایى دارد. دولت عربستان به شدت مخالف تفرقه است و ترجیح مى دهد شاهد حکومت مرکزى قدرتمندى باشد که بتواند امنیت و آرامش را براى همه فرقه هاى حاضر در عراق به ارمغان بیاورد. اما یک کارشناس سعودى مى گوید: «اگر همه چیز واقعاً خارج از کنترل ادامه یابد، همان طور که هم اکنون هم همین گونه است و پاکسازى هاى قومى که هم اکنون نیز از این کشور درحال رخ دادن است، ادامه یابد و آمریکا نیز آن طور که تحت فشار است از عراق خارج شود، آن وقت این براى عده اى از حاکمان سعودى بسیار سخت خواهد بود که بخواهند خود را از این وضعیت عراق دور نگه دارند.» ضمن آن که شکاف داخلى میان آل سعود خواه شخصى باشد، خواه سیاسى ، مى تواند روند ماجراها را طورى براى آمریکا سخت کند که متقاعد شود در جایى خارج از همه این قضایا بایستد و تنها نظاره گر باشد.