آوارگان فلسطینی و حق بازگشت به موطن

رامین رهبر یعقوبی
پس از اشغال فلسطین توسط اسرائیل همواره مشکل مربوط به آوارگان فلسطینی مطرح بوده است. صاحب نظران علوم بین الملل این عده را چنین تعریف می کنند؛ آواره فلسطینی، آوارگانی هستند که در اثر بروز فجایع ناشی از درگیری با اسرائیل ناگزیر به ترک خانه شده اند. سازمان ملل متحد در رابطه با این آوارگان تعریف دیگری دارد؛ آواره فلسطینی کسی است که بین ماه ژوئن سال 1946 میلادی تا ماه مه 1948 میلادی به طور عادی در کشور فلسطین ساکن بوده و در اثر جنگ اعراب و اسرائیل در سال 1948 خانه و زندگی خود را رها کرده و ناگزیر به زندگی در اردوگاه‌ها شده است.
در سال 1950 تعداد آوارگان فلسطینی فقط 711 هزار نفر بود ولی طبق سرشماری های سازمان ملل متحد در سال 2002 تعداد آنان به حدود چهار میلیون نفر رسید.
آوارگی از کجا آغاز شد
در سال 1948 و در جریان جنگ اعراب و فلسطین حدود دوسوم مردم فلسطین ناگزیر به ترک خانه و کاشانه خود شدند و اراضی آنان به دست سربازان اسرائیلی افتاد. روند خروج فلسطینی ها از سرزمین خود ادامه یافت تا اینکه مخاصمات میان اعراب و اسرائیل پایان گرفت، ولی با این حال فلسطینی ها نتوانستند حتی پس از پایان یافتن جنگ به سرزمین خود بازگردند.
آمارهای بسیاری از آوارگان آن دوران بر جای مانده که همگی این آمارها با یکدیگر تفاوتی فاحش دارند. دولت اسرائیل مدعی است که تعداد این آوارگان حدود 400 هزار نفر بوده و این در حالی است که اعراب معتقدند تعداد این آوارگان حدود 950 هزار نفر بوده است. نکته جالب آنکه سازمان های حقوق بشر گفته اعراب را تایید می کنند.در سال 1950 سازمان ملل متحد تعداد این آوارگان را حدود 711 هزار نفر اعلام کرد و از طرف دیگر آژانس امدادرسانی سازمان ملل متحد مدعی شد که تعداد آوارگان ثبت شده در آن سال حدود 914 هزار نفر بوده است. هنوز هم جدال بر سر آمار و ارقام آن دوران ادامه دارد، زیرا اعراب معتقدند این آمار می تواند ابعاد فجایع انسانی را که اسرائیل باعث آن بوده نشان دهد.
چرا آوارگان بیشتر شدند
از آن سال ها تاکنون بر جمعیت آوارگان همواره افزوده شده است. آژانس امدادرسانی سازمان ملل متحد معتقد است که عوامل بسیاری در افزایش تعداد آوارگان فلسطینی دخیل بوده اند. هر گاه اسرائیلی ها اراضی بیشتر را به اشغال خود درآورده اند، فلسطینی های بیشتری را به سوی اردوگاه‌ها سرازیر کرده‌اند.
به هر صورت نرخ زاد و ولد در فلسطین بسیار بالاست. همه ساله نام 30 هزار نوزاد تازه متولد شده به ثبت می رسد. فعالیت فلسطینی ها برای بیشتر جلوه دادن تعداد آوارگان سبب شد که سازمان ملل متحد در سال 1951 اقدام به سرشماری اردوگاه ها کند و نام 876 هزار فلسطینی آواره را به ثبت برساند.
طی سال های 1948 تا 1953 حدود 30 تا 90 هزار آواره فلسطینی به سوی سرزمین های خود به راه افتادند تا در روستاها و دیگر نقاط اسرائیل ساکن شوند. این در حالی بود که پلیس و ارتش اسرائیل با این حرکت آنان به شدت مقابله می کرد. در کنفرانس لوزان در سال 1949 دولت اسرائیل اجازه داد که 75 هزار فلسطینی دیگر به اراضی اشغال شده وارد شوند.
این توافق پس از مذاکره میان اسرائیل و بعضی از سران عرب منطقه حاصل شده بود. به هر حال فلسطینی ها با این توافق مخالفت کردند و اسرائیل نیز از توافق حاصل شده خارج شد. بعضی از فلسطینی ها موفق شدند به ایالات متحده و کانادا سفر کنند ولی بسیاری از آنان همچنان در اردوگاه کشورهای همسایه باقی ماندند.
حق بازگشت به موطن
همه این عوامل سبب شد که آوارگان فلسطینی اعلام کنند که از حق بازگشت به سرزمین خود برخوردارند. آنان به بند 13 اعلامیه جهانی حقوق بشر اشاره داشتند. در این بند از اعلامیه قید شده که همه ابنای بشر حق دارند که هر سرزمین بیگانه را ترک کنند و به موطن خود بازگردند. قطعنامه 194 مجمع عمومی سازمان ملل متحد عنوان می دارد آوارگانی که قصد دارند به موطن خود بازگردند باید از چنین حقی برخوردار باشند. این حقوق شامل حقوق اقتصادی و سیاسی نیز می شود. فلسطینی ها به این موضوع اشاره دارند که مردم اسرائیل به راحتی حق خروج و بازگشت به اسرائیل را دارند ولی این حق از مردم فلسطین به کلی گرفته شده است. مستندات تاریخی نیز بیانگر زندگی چندین نسل از فلسطینیان در سرزمین اشغال شده است. جنبش خودگردان فلسطین به شدت از این حقوق دفاع می کند و قصد دارد مذاکرات صلح را بر محور همین حقوق ادامه دهد. محمود عباس رهبر این جنبش در نوامبر سال 2004 اعلام کرد می تواند این حقوق را به مردم فلسطین بازگرداند ولی موفق نشد که در انتخابات عمومی فلسطین به پیروزی برسد.
اعلامیه های حقوق بشر باعث شده اند که اعراب منطقه بر حق بازگشت آوارگان به موطن خود تاکید کنند. آنها می گویند که حتی آوارگان اسرائیلی نیز حق دارند به سرزمین هایی که از آن به فلسطین آمده اند بازگردند. منازعات منطقه ای میان فلسطین و اسرائیل همچنان لاینحل باقی مانده و صاحبنظران عرب منطقه معتقدند که برای حل اختلاف های دو طرف، پیش از هر چیز به نظارت نهادهای بین المللی و حقوق بشر نیاز است، زیرا در صورت ادامه این روند منطقه خاورمیانه با فجایع انسانی بزرگ تری روبه‌رو خواهد بود.