رویدادهاى تامل برانگیز/ سیامک باقرى

خلیج فارس یکی از مناطق مهم و استراتژیک جهان محسوب می شود. به جهت اهمیت این منطقه که عمدتا ناشی از ذخایر عظیم نفتی این منطقه می شود، همواره مورد توجه قدرت ها بوده و جایگاه ویژه ای در راهبردهای آنها داشته است. افزایش قیمت انرژی از یک سو و وابستگی جهان به حدود 65 درصد نفت این منطقه در کنار تنش های موجود در آبراه، قدرت های جهانی را بیش از گذشته حساس کرده است. «نان لوهازن» نظریه پرداز نظامی اروپایی اظهار داشت که «هر قدرتی که در اینجا استقرار یابد به صرف همین واقعیت استراتژیک می تواند به عنوان پشتیبان یا تهدیدی همه جانبه برای دنیا باشد.» بنابراین اهمیت این موضوع موجب طرح های مختلفی برای امنیت خلیج فارس ارائه و اجرا شده است. زمانی طرح دوستونی نیکسون به عنوان سیستم امنیتی این منطقه اجرا شد. با پیروزی انقلاب اسلامی این سیاست فرو پاشید و آمریکا نیروی واکنش سریع را ایجاد کرد تا به هر نوع ناآرامی در خلیج فارس پاسخ سریع دهید اما فاصله آمریکا به این منطقه این طرح را با مشکلاتی مواجه می کرد به همین جهت شورای همکاری خلیج به عنوان سیستم امنیتی منطقه شکل گرفت. اما از آنجایی که قدرت های مهم منطقه مانند ایران نادیده گرفته شد نتوانست اطمینان بخش باشد به خصوص زمانی که صدام به کویت حمله کرد ناتوانی این شورا برای همگان آشکار گردید. تحولات در سیاست بین الملل و متعاقبا تحولات و چشم انداز رخدادهای منطقه خاورمیانه، سربازان کاخ سفید را وارد منطقه کرد. آمریکا پس از 11 سپتامبر و با حمله به عراق سعی در برقراری «نظم و امنیت یک جانبه» با قدرت نظامی خود داشت. اما اکنون بر همگان ثابت شد که این طرح ها نه تنها امنیت را به خلیج فارس نیاورده بلکه اوضاع رو به وخامت بیشتر می باشد. لذا اکنون به ویژه در یک ماه اخیر شاهد طرح های متعددی از سوی بازیگران بین المللی برای امنیت خلیج فارس هستیم. نگاهی به این طرح ها و هدف از چنین طرح هایی و به ویژه مرکز ثقل این طرح ها نشانگر تحول و رخداد بزرگی در این منطقه می باشد. به عبارت دیگری این رویکردها نشانگر عصر جدیدی از خلیج فارس است. اما آیا این وضعیت به نفع جمهوری اسلامی ایران و یا کشورهای منطقه است؟ رویکردهای جدید در هفته های اخیر چند تحرک فشرده و بسیار قابل تامل از سوی بازیگران مختلف داشتیم؛ 1- گسترش ناتو به خلیج فارس: در هفته اخیر سمیناری در دوحه قطر تحت عنوان پیمان ناتو و برقراری ثبات و امنیت برگزار شد که در این سمینار معاون سازمان آتلانتیک شمالی (ناتو) گفت: امنیت خلیج فارس برای ناتو بسیار مهم است که موفق ترین ائتلاف در تاریخ به شمار رود. ناتو اهمیت ثبات این منطقه را درک کرده است که علت اهمیت فقط به خاطر عملیات ناتو در مناطق نزدیک به منطقه خلیج فارس نیست بلکه به طور کلی به خاطر وجود نگرانی های امنیتی منطقه خاورمیانه است. ناتو بر فرصت های همکاری میان ناتو و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس متمرکز است. ناتو به امنیت کشورهای هم پیمان خود و امنیت انرژی تاکید دارد. قابل ذکر است، سمینار فوق در ادامه توافقات ناتو با کشورهای منطقه در سال 2004 در استانبول می باشد. توافقاتی که به «طرح استانبول» معروف می باشد که در جریان نشست ناتو در این شهر چهار کشور؛ قطر، بحرین، کویت و امارات این طرح را امضا کردند و عربستان و عمان در حال بررسی برای پیوستن به آن هستند. در این راستا، العطیه رئیس ستاد ارتش مشترک نیروهای مسلح قطر تاکید کرد که استفاده ازحضور ناتو در منطقه برای تحکیم ثبات است و نقش مهمی را در ایجاد توازن ایفا می کند. 2- طرح تشکیل کمیته مشترک نظامی: کاخ سفید در 10 ژانویه سال 2008 با ارسال نامه ای به تهران ازطریق سفارت سوئیس، خواهان تشکیل کمیته مشترک نظامی با ایران در منطقه خلیج فارس شد. این رخداد نیز ریشه تاریخی داشته و آنطور که در خبرها آمده است، آمریکایی ها این طرح را در سال گذشته میلادی به ایران پیشنهاد داده بودند. با این حال، مهم این است که در کنار پیشروی ناتو در منطقه خلیج فارس، پیشنهاد آمریکا به ایران علی رغم خصومت های این کشور قابل تامل است. 3- ایجاد پایگاه نظامی قدرت های ذینفع: اگرچه این مسئله به عنوان یک طرح پیشنهادی محسوب نمی شود اما عملا برخی از کشورهای اروپا در این فاز قرار گرفته اند. توافقاتی که بین امارات و فرانسه در جریان سفر سارکوزی به منطقه صورت گرفت حاکی از این مسئله است. سارکوزی توافق امارات را جلب کرد که یک پایگاه نظامی دریایی در منطقه جهت حفظ امنیت در منطقه داشته باشد. 4- آخرین طرح امنیتی مربوط به روس ها است و به نظر می رسد که روس ها با مشاهده رویدادهای گفته شده و در واکنش به این تحرکات، پیشنهاد امنیت و همکاری مشترک را ارائه داد. معاون وزیر امور خارجه روسیه رسما اطلاع داد که روسیه با توجه به نگرانی از اوضاع این منطقه نظر به ایجاد سیستم امنیت منطقه ای مشارکتی را با در نظر گرفتن مناطق همه کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورهای ذینفع مطرح می سازد. روس ها همکاری ها را نه تنها در زمینه امنیتی بلکه در ابعاد دیگری مانند اقتصادی، فرهنگی و علمی نیز مدنظر قرار داد. گمانه های هشداری رویدادهای فوق بیانگر رقم خوردن سرنوشت جدید در پهنه خلیج فارس است. اما مهم انگیزه بازیگران فرامنطقه ای و سیاست های اعمالی آنها در ورای طرح های پیشنهادی است. در این رابطه چند گمانه مهم مطرح است: گمانه اول، ارائه طرح های فوق الذکر در واکنش به تحولات درحوزه بحران انرژی و عدم اطمینان در ثبات منطقه است. این گمانه اگرچه بخشی از واقعیت را ابراز می دارد لکن انگیزه های سیاسی و منفعت طلبانه را با ادبیات اقتصادی سرپوش می گذارد. زیرا بحران منطقه ای بیش از آنکه ریشه درون منطقه ای داشته باشد، ناشی از تعاملات غیرمنطقی غرب در منطقه است. در واقع مسئله اصلی در منطقه خلیج فارس در قالب جنگ منابع در میان قدرت های اقتصادی و هژمونیک جهان قابل تعریف و شناخت است و به همین جهت امنیت درون منطقه خلیج فارس همواره تحت تاثیر قدرت های خارجی بوده است. دومین گمانه، بین المللی کردن آبراه خلیج فارس به منظور کاهش تاثیر تحول ساختار منطقه بر موقعیت استراتژیک منطقه است. هدف اصلی کاخ سفید در تهاجم نظامی منطقه، تغییر ساختار منطقه در چارچوب راهبردهای نظم جهانی آمریکا بود اما عملا شکست پنتاگون در این تهاجم، پیامدهای معکوسی را ایجاد کرد و در عوض وزن ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی ایران به طور بنیادی متحول گردد. در چنین شرایطی از نظر غربی ها موازنه خلیج فارس به نفع ایران به هم خورده است. از همین رو چند طرح امنیتی همزمان در منطقه، معطوف به مهار و مدیریت رفتار ایران ارزیابی می شود. گسترش ناتو به خلیج فارس به منظور ایجاد موازنه صورت می گیرد و درخواست آمریکا از ایران برای کمیته مشترک، سیاست کنترل را دنبال می کند. اما روس ها در این میان احساس می کنند که تحرکات ناتو و آمریکا در خلیج فارس و درگیرساختن ایران در سیستم امنیتی به ضرر آنها تمام شود. از همین رو ماهیت طرح پیشنهادی روس ها متفاوت با طرح غربی ها است. سومین گمانه در خصوص طرح های امنیتی غربی ها در خلیج فارس که مکمل گمانه دوم نیز می تواند به شمار آید، برای جلوگیری از خارج شدن فضای امنیتی منطقه از اختیارات آنها است. به عبارت دیگر ریشه این رویدادها به تحرک دیپلماتیک ایران در منطقه خلیج فارس به منظور ایجاد امنیت جمعی بومی برمی گردد. قراردادهای امنیتی دوجانبه ایران با کشورهای منطقه که از چندسال اخیر شروع شده روند همگرایی امنیتی منطقه را بیش از پیش تقویت کرده تا جایی که اعضای شورای همکاری خلیج فارس پس از 28 سال انقلاب حاضر شدند که از رئیس جمهوری ایران دعوت به عمل آورند. نتیجه با توجه به گمانه های فوق، لازم است جمهوری اسلامی ایران ضمن تهیه پاسخ مناسب به چنین طرح هایی، فعالیت های دیپلماتیک خود را در جلوگیری از مداخلات بازیگران فرامنطقه ای در مناسبات امنیتی منطقه معطوف سازد.