انقلاب اسلامی ، عدالت و مردم سالاری ، از عناوینی است که هر ساله برای یکی از روزهای دهه فجر برگزیده می شود و امسال نیز چنین شد. این عنوان ، بهانه ای است تا چند نکته محوری در این باره مورد توجه قرار گیرد:اول - عدالت ، از آرمان های دائمی بشر است و بسیاری از انقلاب ها و مبارزات اجتماعی برای تحقق آن صورت گرفته است ؛ اما مردم سالاری از دستاوردهای تازه انسانی به حساب می آید و مدلی از حکومت است که در آن ، مردم بر سرنوشت خود حاکم می شوند، قدرت مشروط به قواعدی می شود و حاکمان با رای مردم برگزیده و با نظر آنان تغییر می کنند. با این حساب ، عدالت از «ارزش»های دائما خواستنی و همیشه مطلوب است اما مردم سالاری ، از «روش»های خوب و مفید و حاصل تجارب بشر در اداره جوامع انسانی به حساب می آید.دوم - عدالت ، تنها آرمان خواستنی و مطلوب نیست و بشر در کنار آن ، در پی تحقق آرمان های دیگری از جمله آزادی هم بوده است.انقلاب کبیر فرانسه را نماد انقلاب های بزرگ پیگیر آرمان آزادی معرفی می کنند و در کنار آن ، انقلاب اکتبر شوروی سابق ، بارزترین نمونه از انقلاب های بزرگ جهان قلمداد می شود که آرمان عدالت را محور فعالیت خود قرار داده بود. در عمل مشاهده شد که طرح یکجانبه این ارزش ها و نادیده گرفتن دیگر آرمان های بشری ، هم مطلوب نیست و هم در جریان عمل اجتماعی ، ناقص می ماند. انقلاب اسلامی ایران ، نمونه ای از انقلاب های بزرگ بشر معاصر است که همزمان بر ارزش عدالت و آزادی تاکید می کند و در عین حال ، بدون تکیه بر معنویت و ارزش های دینی ، تحقق این 2 ایده آل انسانی را ناشدنی می داند. انقلاب اسلامی ، تبلور حرکتی است که به تحقق همزمان و توامان «عرفان ، برابری و آزادی» (به تعبیر مرحوم شریعتی) می اندیشد و برای عملی شدن همزمان همه این آرمان ها، تلاش می کند.سوم - عدالت برای تحقق در جامعه ، نیازمند تعریف ، بیان اهداف ، تعیین استراتژی و اتخاذ روش های کارآمد است.همچنین باید این مفهوم کلی را به اجزایی تقسیم کنیم مانند سیاسی ، اقتصادی ، قضایی ، مدیریتی و... تا برنامه ریزی برای تحقق آن ممکن شود. عدالت در بعد سیاسی و مدیریتی با مردم سالاری ، پیوندی وثیق پیدا می کند و در واقع ، یکی از روش های کارآمد برای تحقق عدالت سیاسی ، روش مردم سالارانه در اداره حکومت است.البته این روش ، نیازمند محتوایی است که در مدل جمهوری اسلامی ، محتوای دینی برای آن لحاظ شده است.به بیان دیگر ، مردم سالاری دینی ، مدلی است که در جمهوری اسلامی مورد توجه قرار گرفته است تا تجربه عام بشر در اداره جوامع با عنوان مردم سالاری ، در کنار محتوای دینی قرار گیرد و مدل تازه ای خلق شود که هم مردم سالاری باشد و هم دینی.چهارم - برخی به اشتباه گمان می کنند که دموکراسی و مردم سالاری تنها حکومتی است که با نظام های لیبرال موافق درمی آید و نمی تواند رنگ دینی به خود بگیرد در حالی که این سخن ، پشتوانه ای ندارد. دموکراسی یک روش است و می تواند با محتوای لیبرالی ، دینی ، سوسیالیستی ، مسیحی و عناوین مشابه جمع شود. برای دموکراسی و مردم سالاری تعریف مورد توافقی وجود ندارد، ولی صاحب نظران در این که چگونه نظامی ، دموکرات و مردم سالار نیست ، تفاهم نسبی دارند.از نظر آنان ، در یک نظام سیاسی که قوانینی مستقل از حاکمان وجود نداشته باشد که بتوان حاکمان را با آن قوانین سنجید، مدلی از انتخاب شدن و انتخاب کردن لحاظ نشده باشد، حداقل آزادی برای نقد صاحبان قدرت موجود نباشد، برای اقلیت مخالف ، آزادی نسبی در نظر گرفته نشده باشد و سرانجام ما شاهد گردش قدرت در میان نخبگان برگزیده مردم نباشیم ، آن نظام سیاسی نمی تواند دموکرات باشد.جمهوری اسلامی و مدل مردم سالاری دینی ، در تمامی این زمینه ها، یک نظام دموکرات است البته دموکراسی مدل های متفاوت و مختلفی دارد و لزوما همه ویژگی ها و عملکردهایشان مشابه نیست و به همین دلیل ، نباید جمهوری اسلامی را عینا مشابه حکومت های دموکرات در دیگر کشورها تصور کرد.پنجم - دموکراسی و مردم سالاری برای تحقق در یک جامعه خاص ، نیازمند بسترسازی فرهنگی و اجتماعی متنوعی است.ایجاد نهادهای اجتماعی متناسب ، ایجاد فرهنگ مشارکتی ، تجربه سیاسی نخبگان ، سابقه تحزب و سرانجام داشتن انسان های دموکرات ، از جمله مقدمات ضروری برای تحقق دموکراسی در هر جامعه ای است.طبعا برای ایجاد دموکراسی دینی ، علاوه بر مقدمات فوق ، به مبانی تئوریک و فقهی این مدل ، تجربه کشورداری براساس مدل نظری ولایت فقیه و سرانجام به تربیت انسان دموکرات دیندار هم نیازمندیم.مشکل جامعه امروز ایران در زمینه ایجاد مردم سالاری دینی ، بیش از آن که به ساز و کار دین بازگردد ، به شرایط تاریخی و اجتماعی ایران و فرهنگ کمتر مشارکتی سیاسی و تجارب نخبگان آن برمی گردد البته ما منکر وجود اشکالاتی در برداشت های فقهی از مدل حکومت مردم سالار دینی نیستیم ، اما ایراد اساسی در این زمینه را بسترهای تاریخی ، اجتماعی و فرهنگی ایران کنونی می دانیم که امروز ظرف تحقق مردم سالاری دینی است.ششم آنچه در ایران امروز می گذرد، لزوما حدنهایی مردم سالاری در یک جامعه دینی نیست.همان طور که گفته شد، محدودیت های گوناگون جامعه امروز ایران ، وضعیتی را ایجاد می کند که هر مدلی از دموکراسی در این سرزمین ، کامل ترین نخواهد بود و دموکراسی دینی هم از این امر مستثنا نیست.جدا از این امر تاریخی ، برخی نارسایی های تئوریک هم در تبیین مدل مردم سالاری دینی وجود دارد که نیازمند نظریه پردازی صاحب نظران است البته همه مشکلات موجود ما به آن زمینه تاریخی و این فقدان مبانی تئوریک بازنمی گردد. در واقع در جریان عمل ، هنوز به قوانینی کارآمدتر و اجرای دقیق تر آنها نیاز داریم.اجرای قوانین با هدف تحقق عدالت و مردم سالاری ، نیازمند مدارای نخبگان سیاسی با یکدیگر و ضابطه مند شدن تایید و رد صلاحیت ها در جریان انتخابات و رعایت شایسته سالاری در مدیریت هاست.این امر نیز به تلنبار شدن تجربه سیاسی نزد نخبگان مربوط است ؛ تجربه ای که در صورت حفظ اصل نظام و ثبات سیاسی و چرخش قدرت در درون جامعه ، بتدریج فراهم خواهد شد.