انقلاب شاخص‌ها

مهدى رستمى‌فر
* اقتصاد کشور در قبل از انقلاب
«آنقدر پول داریم که نمى دانیم با آن چه کنیـم » این بخشى از سخنـان هـواید است که تنها مى تـوانـد نمایانـگـر گـوشه اى از اندیشه هاى اقـتـصـادى رژیـم ستمشاهى باشد . دکتر مـوسى قهـرمانى ـ مـدرس رشته اقتصاد بـا اشاره به برخى از خبرها درباره وضع اقتصادى کشور مى گوید :گـردانندگـان رژیم پهـلـوى ، هیچ بـرنامه خاص اقتصادى بـراى بهـره بردارى از دلارهاى نفتـى نداشتند؛ چه آنکه خـبـر وارد کردن یکصـد هزار مرغ عشق از خارج از کشور مبین این نکته است که آنـهـا طلایى ترین فـرصت اقتصاد ایـران را بـراى مستحکـم کردن پایه هاى تولیدات داخلى بر باد داده اند . نیز نبـابـر گـزارش سالانه بانـک مـرکـزى ایران ، واردات کـالا در سـال 56 معـادل 25 مـیـلـیـارد دلار (بسیار بیشتر از امروز )بوده و شگفت آنکه فهرستواردات سال 57 اقلامى مثـل نـارنگى ، تخـم مـرغ ، سیب زمینى ، پرتقال ، پارچه ، پوشاک ، گوشت گاو و گوسفند، کمپوت ، مواد غذایى کنسرو شده و ... بوده ، سیاستى که بنابر آن کشاورزى را فلج و شرایط روستانشین را نیز به شدت تضعی کرد . البته هر چند دلارهاى نفتى ایران به یمن افزایش قیمت جهانى نفت خـزانه ایـران را پر مى کرد لیکن بـا سیاستهاى غلط اقتصادى در رژیم گذشته این خزانه به سرعت دود شده و به هوا مى رفت . نکته اى که نباید از نظر دور داشـت ، خـیـانـت بسیار بزرگى است که مسئولین رژیم شاه در واردات خود از کشورهایى نظیر آمریکا داشتند .در سالهاى دهه پنجاه و به دنبال شوک نفتى پس از جنگ اعراب و اسرائیل ، قیمت نفت به شدت بالا رفت و اقتصاد ایران به دلیل بى کفایتى و فـقـدان وجدان ملى در پـى خوشگذرانى مسئولان و سیاستگذاران یکباره به سوى غـرب به ویـژه آمریکـا سـرازیر شد .با ایـن تـوجه کـهمیلیـاردها دلار امروز در اوایل هزاره سـوم میلادى با ارزش این رقم در حدود سه دهه بیش تفاوت بسیارى دارد و تاس بارتر آنکه طى سالهـاى 52 تا 56 بیش از یکصد و ده میـلـیـارد دلار از درآمد نفتى ، صـرف واردات انواع کالاهاى مصرفى ، مواد غذایى از آمریکا و کشورهاى غربى شد .
* مـقـایـسـه شــرایـط اقـتـصـادى کـشــور
(پــیــشاز انقلاب و بعداز آن ) در بـررسـى مـیـزان کـارآمدى نـظـام جـمـهـورى اسلامى یکى از نکات مهم ، مقایسه شرایط اقتصادى یعنى درآمدها و هزینه هاى کشور در دوره قبل و بعد از انقلاب مى بـاشـد کـه الـبـتـه ذکـر مـوارد (جـدول) مى تواند تا حدودى این چشم انداز را روشن کند .
الف) با توجه به این که کشـورهاى نفت خیز از جمله ایـران در مقابل نفت دلار دریافت مى کـنـنـد، کاهش و افـزایش دلار در حقیقت کاهش و افـزایش درآمد نفتى آنان مـحـسـوب مى شود لذا مى تـوان ایـن نتیجه را گرفت که سرانه درآمد نفتى کشور حدود برابر نسبت به قبل از انقلاب کاهش پیدا 2 ×4 = 8 کرده است .
ب) پس از انقلاب اقتصـاد کـشـور بـا افـزایـش هزینه هاى اقتصادى ، یعنـى سـه بـرابر شدن مصرف داخلى نفت ، خساراتى در حدود 1000 میلیارد دلار در اثر جنگ تحمیلى ، افزایش تورم ، تغییر و افزایش جمعیت کشور، گسترش سطح توقعات اقتصادى ،اجتماعى و رفاهى جامعه روبرو بوده است .
* جمهـورى اسلامى و گـوشه اى از آمـار رشد و توسعه در کشور
در حال حاضر با وجود تمامى کاستى ها و موانع و شرایط سخت اقتصادى اما رشد و توسعه کشور را در بسیارى از زمینه ها و ابعاد نمى توان نادیده گرفت . به ویژه آنکه دوره سازندگى و توسعه کشور را هم باید از بعداز جنـگ تحـمـیـلـى (سـال)68 مـورد بررسـى قرارداد .
الف) طى سالـهـاى اخـیـر سـازمان بـهـداشـت جهانى ، دوبـار ایـران را به عنـوان موفق ترین کـشـور جهان در کاهش نرخ مرگ و میر کودکان مورد تقدیر قرارداده است .
ب) از دیگر شاخصـهـا، افـزایش سن امیـد بـه زندگى است ، براساس اعلام مراکز رسمى کشور سن امید بـه زندگى در ایران طى سالهاى اخیـر حـدود دهسال افزایش یافته یعنى در مورد مردان از حدود 58 به 68 سال و در مورد زنان از 60 به 70سال ـ حدود ده سال ـ ارتقا یافته است .
ج) مرکز فرهنگى سـازمان ملل یونسکو چندین بار ایـران را به عنـوان یکى از مـوفق ترین کـشـورهـاى جهان در مبارزه با بى سوادى معرفى کرده است .
د) موفقیت و دستیابى هـر سـالـه دانـش آمـوزان ایرانى به مقام هاى جهانى در المپیادهاى علمى
ه) افزایش تعداد دانشجویان دانشگاههاى کشور از مرز 150 هزار نفر دیروز بـه حـدود یک میلیـون و هشتصد هزار نفر امروز؛ چنانکه در عـرصه پزشکى با وجود نیاز به پزشک در سال 56، پس از انقلاب با وجود افزایش دو برابرى جمعیت ، اینک کشور ایران پزشکان مازاد خود را به دیگر کشورها صادر مى کند .
و) در حیطه کشـاورزى و دامدارى ، طبق آمـار رسمى دولت در سال 56، دولت توان تامین غذایـى مردم را براى 33 روز داشته است ؛ چنانکه مرغ را ازفرانسه ، تخم مـرغ را از اسرائیل ، سیـب را از لبنان ، پنیر را از دانمارک و ...وارد مى کرد .اما اینک ایران با شرایط جمعیت فعلـى بـیـش از 270 روز در سال مواد غذایى خود را در داخل تامین مى کند .
ز) از دیگر موارد قابل اشاره ، موفقیت چشمگیر نـظـام در مـبـارزه با مـواد مـخـدر و سـوداگـران مـرگ مى باشد .طبق آمارهاى بین المللى بیش از 80 درصد مواد مخدر مکشوفه در سطح جهان در مرزهاى ایران کش و منهدم مى گردد .
ح) از لحاظ تسلیحاتى ایران در گذشته وابسته به دیـگـر کــشــورهـا بـود امـا امــروز در زمـره یـکــى از تولیدکنندگان تسلیحات پیشرفته نظامى در جهان بوده و حتى تـولیدات خود را به بیـش از 30 کشور جهـان صادر مى نماید .
ط) در حوزه هنـرى و فـرهنگى نیـز مـى تـوان به سینما اشـاره کرد که به اعتـراف تمامى صاحبنـظـران ، سینما برخلاف گذشتـه که چیزى در چنته نداشت ، در حال حاضر به یکـى از جـذاب تـریـن و صـاحـب سبک ترین و جزو چند سینماى مطـرح جهان تبدیل شده است .
ى) محصولات تـولید شده در صنعت در اکثـر موارد قابل رقابت بامشابـه خـارجى خود، چه از نظر کیفیت و از نظر سطح استانداردها مى باشد .
* کنترل رشد جمعیت
یکى دیـگـر از مـوارد موفقیت نظـام جـمـهـورىاسلامى در عـرصه رشد و توسعه ، کاهش نـرخ رشـد جمعیت و کنتـرل موالیـد است .در این خصـوص ، کشور ما دو دوره را طى کرده است : 1 ـ دوره افزایش سریـع و فـوق العاده نـرخ رشـد جمعیت با شاخص 3.4 درصد (بینسالهاى 58 تا (68 2 ـ دوره کاهش سریـع و فـوق العـاده نـرخ رشد جمعیت با شاخص 1.4 درصد (ازسال 68 تاکنون ) در سـال 65 پـس از آنـکــه اولـیـن سـرشـمـارى جمعیت کشور پس از انقلاب ـ که ظاهرا هر ده سال یکبار انجام مى گیرد ـ صـورت پذیرفت و نتایج آن در سال 61 ارائه گـردید، مسئولان نظام بـراى اولین بار متوجه نـرخ رشد بالاى جمعیت شـده سپس درصدد اقدامات پیشگیرانه و جبرانى متعددى برآمدند و البته نتیجه آن نیز کاهش نرخ رشد جمعیت از .4 3درصد در سال 65 به 1.4 در سالهاى اخیر (چـیـزىحدود2.5 برابر )بـود .همین امـر مـوجب تقدیـر سـازمـان بهداشت جهانى از ایران به عنوان یکى از موفق ترین کشورها در امر کنترل جمعیت گردید .
* ارزش پولى ملى
الف) ارزش واقعى پـول ملى کشور در مـقـابـل دلار در سال 57 بطور مصنوعى (وبرخلاف مصالح مالى )بالا نگه داشته مى شد و بنابر اسناد مـوجود از بـرنامه اقتصادى رژیم گـذشـتـه مـقـرر بـوده در سـال( 1980 میلادى 1358)،رقم رسمـى برابر ریال به دلار 500 ریال اعلام شود .
 ب )هم اکنـون نیز بـرخى از صاحبنـظـران براین عقیده اند کـه ارزش واقعى بـرابرى پـول ملى ایـران در مقابل دلار چیزى در حدود 5000 ریال مى باشد لکن بنابه دلایلى ـ که در این بحث نمى گنجد ـ عـدد بـالا نگاه داشته شده است . بنابراین با قضاوتى واقع بینانه باید گفت که ارزش پـول ملى مـا در طـول بیش از بیـسـت سـال بـا وجودمشکلاتى همچـون تحریم اقتصادى ، جنگ هشـت ساله و مـوارد دیگر در حـدود 10 بـرابر کاهش یافـتـه است که البتـه ایـن رقم با کشـورهاى دیگر همسـایـه خودمان که شـرایطى بسیار بهتـرى از ما داشته اند نیز قابل قیاس است . در همسایگى شمالى ما اتحاد جماهیر شـوروى تا قبل از فروپاشى ، یک روبل آن معـادل 3.5 دلار آمریکا بـوده لکن از آن زمان تاکنـون علـى رغم اینکه کشـور روسیه (بهعنـوان جانشیـن شـوروى )نه تنهـا شاهد جنگ فـراگیر و خانمانسوز و تحریـم اقتصادى غرب نبوده که با برخوردارى از حمایتها و کمک هاى اقتصـادى غـرب ، نیز عدم تغیـیـر شـرایط درآمدهـا و هزینه ها، اما ارزش پولى این کشور بیش از 30 هزار برابر کاهش یافت . عراق که تا جنگ خلیج فارس به دلیل کمکهاى بى دریـغ غـرب و کـشـورهاى عـرب ، هیچ مـشـکـل اقتصادى عمده اى نداشت ، به یک باره پس از اشغال کـویــت و تحــریــم غــرب در سـال )1369)دچــار مشکلات عظیمى گردیده و کمتر از دو ماه ارزش پول ملى اش حـدود 800 برابر کاهش یافت .همچـنـیـن مى توان به تـرکیه اشاره کرد که نرخ تـورم این کشور با وجود عدم بـحـران سیاسى ، نظامى و اقـتـصـادى از کشور ما بیشتر است .البته این مسالـه از دو جـهـت باید مورد توجه قرار گیرد :
* چرا ارزانى دیروز و گرانى امروز؟
الف) سیاستهاى اقتصادى توسعه اى کشور با وجود این سؤال که چرا قبل از انقلاب ، قیمت کالاها به اصطلاح ارزان و بعد از انقلاب گـران بوده است ، در یک بـررسى مى توان دریافت که یـکـى از عمده ترین دلایل این امر، اعمال تعرفه هاى گمرکى پایـیـن از سـوى دولت نسـبـت بـه کالاهـاى وارداتـى خارجى در قبل از انقلاب و افزایش این تعرفه ها بعداز انقلاب بوده است .به عبارت دیگر در نتیجه اعمال تعرفه هاى گمـرکى پایین ، کالاهاى خارجى به وفـور به قیمت بـسـیـار نـازل در بازار یافت مـى شـد .در حقیقـت ایـن سیاست اقتصادى بـسـیـار غـلـط ، در راستاى تضعیـف تـولیدات داخلى بـا هـدف افـزایش وابستگى اقتصادى کشور بـه قدرتهاى صنعتـى و در جهت تامین بازار براى آنان بوده است .
در هر حال باید توجه داشت که یکى از بزرگترین موانع رشد و توسعه اقتصادى در جـوامع ، خصوصادر جوامع در حـال تـوسعه ارزانى است کـه مـوجب تضعی موقعیت تولیدکننده و در نهایت ، تضعیـ تولیدات داخلى مى شود .از همین روست که در اکثر کشورهاى پیشرفته اقتصادى ، گرانى وجود دارد .براى مثال ، بانک جهانى براى چندمین بار، توکیو پایتخت ژاپن را به عنـوان گران ترین شهر جهـان اعـلام نمـود . حتى در این کشـورها در مواردى با ارزانى نیز مبـارزه مـى شـود زیـرا بـا واقعى شـدن قـیـمـتـهـا مـى تـوان از تولیدکننده داخلى حمایت نموده و در نهایت به تامین منافع کشور و مصرف کننده داخلى اندیشید .
ب )میـزان افزایش قـدرت خرید اکثـریـت افـراد جامعه نسبت به افزایش قیمت کالا و خدمات امروزه بسیار مى شنویم که گـفته مى شود، در گذشته قـیمت گوشت فلان مقـدار بوده و یا قیمت تخم مرغ ارزان تر بوده است و در مقایسه با قیمتهاى کنونـى که بسیار افزایـش یافته ، چنیـن نتیجه گرفـته مى شود که چـون قدرت خرید مردم کاهـش یافته ، وضـعـیت مـعـیـشـت مردم نـیـز بـدتـر شده اسـت . درحالى که تجربه افراد و هم آمارها نشان دهنده بهبود وضعیت مردم و معیشت اکثریت افراد جامعه است . به عبارت دیـگر درست است که در گذشـته قیمتهـا پایین بوده ولى قدرت خـرید مردم بسیار پایین تر از آن بوده است .
آمارها و بررسى هاى رسمى و غیررسمى حکایت از این مى کند که به جز برخى از اقشار جامعه (ازجمله اعضاى هیات علمى دانشگاهها )اکثریت قریب بـه اتفاق اقشـار مـردم به ویـژه صاحبان مـشـاغـل آزاد از وضعیت معیشتى مناسب ترى نسبت به قبل از انقلاب برخوردار شده اند، لیکن به دلائل متعددى همچـون تغییـر الـگـوى زندگى (الـگـوىمسکـن ، خـوراک ، پوشاک و لـوازم منـزل )و به تبـع آن ، افـزایش سطـح انتظار آنها از زندگى ، على رغم بهبود نسبى وضعیت معیشـت ، ابراز نارضایتى و احساس محـرومیـت در آنان افزایش یافته است .
امروزه الگوى مسکن عمـوم مردم نسبت به قبل از انقلاب و سالهاى اول انقلاب تغییر یافته اسـت ؛ چنانکه اکثر خانواده ها در گذشته گسترده بوده و اکنون هسته اى شده اند .مثلا در گذشته اگر به خانـواده اى عروس یا داماد اضافـه مى شد، در یکى از اتاقهـاى همان خانه جاى مى گرفتند، درحالى که اکنون عموما عروس و دامادها پس از مدت کوتاهى به سوى یک مسکن مستقل روى مى آورند . در خصوص الگوى خوراک نیز شاهد تغییـرات اساسى در جامعه خودمان در سالهاى اخیر هستیم ؛ در حــدود 30ـ 25ســال پــیــش ، قـــوت غــالـــب خانـواده هاى ایـرانى نان بـوده و بـرنج غذایى اعیـانـى محسوب مى شد و حال آنکه امروز الگـوى خوراک اکثریت جامعه تغییر یافته و عمـوما در غـذاى روزانه آنان برنج جایگاه خاصى پیدا کرده است . البته در این خصوص هنوز مباحث فراوان دیگرى قابـل طـرح است که پـرداختن به آنهـا در ایـن مـجـال نمى گنجد .
در هر حال بنابر آنچـه تـاکـنـون گفته شد، ایـن نتیجه حاصـل مـى شـود که کارنامه عمـلـکـرد نظام و کارگزاران آن ، با توجه بر تغییر عمده شرایط و تقلیل محسوس درآمدهاى ارزى کشور در سالهاى پـس از انقلاب با عنایت به حجم کارهاى انجام شده مصداق کارآمدى نسبى است و عـدم تحـقـق کـامـل بـرخى از اهداف و آرمانها مى تواند از نشانه هاى ضع و وجود درصدى از ناکارآمدى در عملکرد کارگزاران نظام تلقى گردد .