اجلاس سه روزه سران هشت کشور صنعتی موسوم به «گروه هشت» (G8) که ماهیت سیاسی آن بر سایر ابعادش سایه انداخته روز یکشنبه در کاخ کنستانتیوف در حومه سن پترزبورگ دومین شهر بزرگ روسیه به کار خود پایان داد.
برنامه هسته ای ایران یکی از مهمترین موضوعات مورد بررسی سران G8 بود. کاخ سفید با چه هدفی تلاش کرد موضوع هسته ای ایران در این اجلاس مورد توجه و تصمیم گیری قرار گیرد؟ اثرگذاری این گروه بر تحولات بین المللی از جمله مسئله ایران چگونه ارزیابی می شود؟ تصمیمات و بیانیه های گروه مزبور تا چه میزان الزام آور است؟
گروه G8 در سه مقطع در فرایند مسئله هسته ای ایران طی سه سال اخیر در کانون توجه سردمداران کاخ سفید قرار گرفت؛
مقطع اول: در آستانه موافقتنامه سعدآباد در سال 82 بود. واشنگتن در این مقطع، سعی در حساس کردن اعضای گروه هشت نسبت به برنامه هسته ای ایران داشت. به نظر می رسد زمینه های بیانیه سعدآباد و رویکرد تشویقی اروپا برای توقف فعالیت های هسته ای ایران که به صورت غیرشفاف در توافقنامه سعدآباد متجلی شد، در این نشست فراهم شد.
مقطع دوم: به قبل از تفاهم نامه پاریس در سال 83 برمی گردد. در واقع اثبات صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای ایران، فقدان مکانیزم حقوقی موجود برای برخورد با ایران، ناکارآمد بودن آژانس در تحقق خواسته های کاخ سفید و عدم کارآیی ابزارهای سخت افزارانه علیه ایران باعث شد که گروه غربی تحرک جدیدی در پرونده هسته ای ایران ایجاد نماید که محور آن توجه مجدد به مشوق های بیشتر برای ایران بود از همین رو نقش گروه G8 به جای آژانس در این مقطع مورد توجه قرار گرفت. هشت کشور صنعتی در ماه مهر 83 در مقر وزارت خارجه آمریکا تشکیل جلسه دادند و به این نتیجه رسیدند که از مدل اروپایی که ارایه بسته بندی تشویقی است حمایت شود. براین اساس زمینه های مذاکره ایران اروپا فراهم شد و تفاهم نامه پاریس بین طرفین منعقد گردید.
مقطع سوم: توجه کاخ سفید به G8 پس از ارایه بسته بندی پیشنهادی 1+5 می باشد. آمریکا در این زمان با دو مشکل عمده پیرامون توقف فعالیت های هسته ای ایران روبرو بوده:
1-دشواری ایجاد «اجماع کامل» از کشورها که با سیاست های واشنگتن همراهی داشته باشد.
2-دشواری تاثیرگذاری بر تصمیم ایران جهت بازگشت به مناسبات قبل از سال 84. شکست آمریکا در به کارگیری از ابزار شورای امنیت و خارج کردن تصمیم گیری راجع به مسئله هسته ای ایران به خارج از شورا تحت عنوان 1+5 دقیقا ناشی از دو مشکل فوق بوده است. رویکرد آمریکا به مشوق های توأم با تنبیه نیز بر همین اساس بود. در چنین شرایطی نقش G8 مورد توجه کاخ سفید قرار گرفت. واشنگتن در این شرایط «چند کارکرد» از G8 انتظار داشت:
1-حمایت از بسته بندی ارایه شده به ایران و نشان دادن اجماع جهانی در برابر ایران.
2-همراه سازی هشت کشور صنعتی جهان با سیاست فشار و تحریم در صورت عدم پذیرش پکیج های پیشنهادی غرب.
کاخ سفید و گروه غربی آژانس تا پیش از نشست G8 سناریویی را برای تاثیرگذاری بر ایران در چارچوب نشست گروه هشت تنظیم کردند: مرحله اول این سناریو فضاسازی پیرامون بسته بندی پیشنهادی و بزرگنمایی در این خصوص و سخاوتمندانه نشان دادن آن بود. در این مرحله زمان پاسخ ایران برای گروه غربی مهم نبود در مرحله دوم پس از سه هفته از ارایه «بسته بندی تشویقی» زمان پاسخگویی ایران مورد تاکید اروپایی ها وآمریکا قرار گرفت. مقامات آمریکا مکررا اعلام کردند که ایران باید پیش از اجلاس G8 به بسته بندی پاسخ مثبت دهد. جان بولتون چند روز مانده به اجلاس فوق تهدید کرد که «از امروز تا پنجشنبه برای ایران زمان زیادی وجود دارد تا پاسخ قطعی به بسته پیشنهادی اروپا دهد.» اشتاین مایر وزیر خارجه آلمان نیز گفت که «فکر نمی کنم بتوانیم تا 22 آگوست (روزی که رئیس جمهور محترم جمهوری اسلامی به عنوان زمان پاسخ ایران به بسته بندی اعلام کرده بود) منتظر بمانیم.»
با وجودی که جمهوری اسلامی از بسته بندی پیشنهادی غرب استقبال کرد اما کاخ سفید و سه کشور اروپایی فضا را به سمتی سوق دادند که گویا تهران قصد «وقت کشی» و عدم پاسخ به «بسته بندی» دارد. بر همین اساس سومین مرحله سناریو به اجرا درآمد. در تاریخ 22/4/85 کشورهای 1+5 در پاریس دور هم گردآمدند و اعلام کردند که در صورت عدم پاسخگویی ایران به پیشنهاد گروه غربی تا قبل از نشست G8 پرونده ایران به شورای امنیت خواهد رفت.
جمهوری اسلامی ایران در واکنش به مواضع گروه غربی ضمن اینکه بر تحرکات دیپلماتیک خود افزود اعلام کرد که اگر بناست گروه هشت تصمیمی راجع به ایران بگیرد، باید جمهوری اسلامی نیز در آن حضور داشته باشد. علی رغم مخالفت آمریکا، پیام صریح و شفاف ایران از طریق نماینده آفریقای جنوبی به اجلاس گروه هشت رسانده شد. با این حال، در بیانیه پایانی گروه هشت از ایران خواسته شد تا هر چه زودتر به بسته پیشنهادی غرب پاسخ دهد و تهدید کرد که در صورت پاسخ منفی ایران از ارجاع موضوع هسته ای ایران به شورای امنیت حمایت خواهند کرد.
اما برای جمهوری اسلامی محرز بود که گروه هشت هر چند تصمیمی هم علیه ایران بگیرد از اعتبار چندانی برخوردار نیست زیرا اساسا این گروه یک نهاد بین المللی حقوقی محسوب نمی شود که تصمیماتش الزام آور باشد. افزون بر این از نوع تحرکات گروه غربی و مباحثی که در این نشست صورت گرفت نیز مشخص بود که بیانیه G8 تنها کارکرد روانی دارد. هر چند آمریکایی ها سعی کردند از حمایت G8 جهت فشار بیشتر علیه ایران استفاده کنند تا جایی که جان بولتون اعلام کرد که به زودی قطعنامه ای توسط شورای امنیت بر مبنای ماده 41 فصل هفتم منشور ملل متحد برای الزام آور ساختن تعلیق فعالیت های هسته ای ایران به تصویب خواهد رسید. پیش نویس قطعنامه توسط آمریکا تهیه شد اما این پیش نویس که نسخه اصلاح شده ای از پیش نویس پیشنهادی آمریکا، انگلیس، فرانسه در اوایل ماه می(فروردین) بود، با سردی نمایندگان روسیه و چین مواجه و به تصویب نرسید. نکته قابل توجه اینکه در این پیش نویس زمان درنظر گرفته شده برای پاسخگویی ایران سی روز است و این بیانگر این مسئله است که فعل و انفعالات چند هفته اخیر به منظور پاسخ هر چه سریعتر ایران و بزرگنمایی نشست G8 در چارچوب عملیات روانی بوده و با مرعوب ساختن ایران منویات خود را بدون دردسر بر ایران تحمیل نمایند. با این وجود جمهوری اسلامی ایران با صدور بیانیه ای بار دیگر هشدار لازم را به گروه غربی داده که در صورت تصمیم غیرمنطقی در نشست شورای امنیت تهران مناسبات به وجود آمده جدید پیرامون مسئله هسته ای را تغییر خواهد داد.