پایگاه « قبله » سوژه جدید معامله روسیه و آمریکا

سی و سومین اجلاس سران هشت کشور صنعتی دنیا چندی قبل در حالی به کار خود پایان داد که تنشها و اختلافات مسکو و واشنگتن بر سر استقرار سامانه دفاع موشکی آمریکا در چک و لهستان وارد مرحله جدیدی شد و در شرایطی که انتقادات پوتین از جرج بوش بر سر این موضوع به اوج خود رسیده بود پیشنهاد غیرمترقبه وی به همتای آمریکایی اش در روز دوم نشست مبنی بر استفاده مشترک از « پایگاه راداری قبله » در خاک جمهوری آذربایجان که در اجاره روس ها است تعجب محافل رسانه ای و تحلیل گران مسائل سیاسی را برانگیخت .

اینکه سرانجام این پیشنهاد به کجا خواهد انجامید و تا چه اندازه این موضوع تنش های بوجودآمده میان مسکو و واشنگتن بر سر استقرار سیستم موشکی آمریکا در شرق اروپا را فروکش خواهد کرد نیاز به گذشت زمان و تامل بیشتر در زوایای پیدا و پنهان آن دارد ولی با توجه به اهمیت مسئله نکات زیر در این خصوص قابل طرح است .

1 ـ باتوجه به تهدیدی که از ناحیه استقرار سامانه دفاع موشکی آمریکا در چک و لهستان متوجه منافع ملی روسیه است پیداست پیشنهاد رئیس جمهور روسیه در مورد استفاده مشترک از « قبله » می تواند نوعی امتیاز دهی به آمریکا باهدف صرف نظر کردن آن کشور از پیگیری و اجرای پروژه مورد بحث تلقی شود.تردیدی نیست که حضور نظامی آمریکا در قفقاز یکی ازدغدغه های آن کشور در چارچوب برنامه های آینده رهبران کاخ سفید به شمار می رود و چه بسا پس از اتمام پروژه چک و لهستان گام بعدی پیشروی آمریکا حضور در قفقاز باشد. از این جهت شاید رهبران کرملین پیشدستی کرده و قبل از آنکه آمریکا بطور یک جانبه در قفقاز حضور نظامی ـ امنیتی پیدا کند زمینه های حضور مشترک و در عین حال قابل کنترل واشنگتن را فراهم کرده باشند تا بدین وسیله از میزان تهدیدات و خسارت های آتی بکاهند.

2 ـ از سوی دیگر این پیشنهاد حاکی از آن آنست که روسیه علی رغم تهدیدات موجود و پیشروی های گام به گام آمریکادرحوزه های امنیتی این کشور تمایلی به رودرویی با واشنگتن ندارد و یا اساسا توان و پتانسیل این کار را در خود نمی بیند. اگر غیر از این بود پیشنهاد حضور آمریکا در پایگاه قبله که بصورت کامل و بدون رقیب دردسرزا در دست روسیه است قابل توجیه به نظر نمی رسید.تجربه تحولات دو دهه قبل نشان می دهد که روس ها در چنین مواقعی ابتدا گاردجدی و مصمم به خود می گیرند ولی وقتی تاثیری مشاهده نکردند کوتاه آمده و از در معامله وارد می شوند. به نظر می رسد این پیشنهاد روسیه هم نوعی معامله و کوتاه آمدن از مواضع قبلی است و طبعا هزینه های کمتری در مقایسه با تداوم مواضع و جبهه گیری های قبلی می تواند برای مسکو در پی داشته باشد.

3 ـ سومین نکته ای که می توان از دلایل پیشنهاد تعجب آور پوتین استنباط کرد برملا ساختن میزان صحت و سقم ادعای آمریکا از هدف خود در پیگیری استقرار سیستم دفاع موشکی درشرق اروپا برای افکار عمومی دنیا و رهبران کشورهای درگیر با این قضیه است .

چنانکه بارها تکرار شده رهبران آمریکا هدف از استقرار سامانه مورد بحث در چک و لهستان را مقابله با تهدیدات موشکی ایران و کره شمالی ذکر کرده اند. علی رغم اینکه روسیه و حتی سایر کشورها از کذب بودن این ادعا آگاهی دارند ولی پیشنهاد روسیه می تواند آمریکا را درمقابل یک آزمون قرار داده و از نوع پاسخ و عکس العملی که این کشور می دهد صحت و سقم ادعاهای قبلی آن آشکار شود. مسلما اگر هدف آمریکا جلوگیری از تهدید ایران باشدـ (که فعلا نمی توان گفت هست ) این کشور باید از پیگیری پروژه نظامی خود در چک و لهستان صرف نظر کرده و از حضور در پایگاه قبله که اشراف و تسلط بیشتری بر ایران و کره شمالی دارد استقبال نماید.

4 ـ جدای از واکنش نه چندان صریح آمریکا به پیشنهاد روسیه که استقبال تلویحی مقامات این کشور را در پی داشت و آنها اعلام کردند که پیشنهاد پوتین را بررسی خواهند کرد عکس العمل سایر کشورهای درگیر نیز در نوع خود می تواند قابل تامل و بررسی باشد. طبعا برای اروپاییها که قبلا بر سر استقرار سیستم دفاع موشکی آمریکا در شرق این قاره به توافق رسیده و با واشنگتن همکاری و همگرایی دارند این پیشنهاد در عین جالب بودن خیلی هم نمی تواند دارای اهمیت باشد. چنانکه دبیرکل ناتو هم در واکنش خود با تردید به قابلیت های پایگاه قبله نگاه کرده و از اینکه مشارکت آمریکا در آن پایگاه بتواند اهداف غرب را تامین نماید ابراز اطمینان نکرده است .

5 ـ طرف سوم این بازی جمهوری آذربایجان است که پایگاه راداری « قبله » در خاک آن واقع شده است . با توجه به اینکه این پایگاه طی توافق امضا شده در سال 2002 (1381 ) میان روسای جمهور روسیه و آذربایجان در مسکو برای مدت 10 سال در اجاره روس هاقرار گرفته طبیعتا مشارکت هر دولت یا کشور ثالثی نیاز به موافقت باکو دارد. با این حال از اظهار نظر « المارمحمد یاراف » وزیر امورخارجه آذربایجان پیرامون این موضوع که در جمع خبرنگاران و در پاسخ به سئوال آنها صورت گرفت چنین برمی آید که پوتین قبلا با رهبران باکو صحبت کرده و نظر مثبت آنان را جلب کرده است . محمد یاراف علی رغم اینکه تصریح کرد این موضوع باید توسط تیمی از کارشناسان نظامی سیاسی و امنیتی بررسی شود ولی از هماهنگی قبلی مسکو با رهبران باکو در مورد پیشنهاد یاد شده خبر داد.

« ضیافت عسگر اف » رئیس کمیسیون امنیتی و دفاعی پارلمان جمهوری آذربایجان نیز در مصاحبه ای با یاداوری بند 4 توافق نامه روس ها با باکو در خصوص اجاره ده ساله پایگاه قبله که مشارکت هر طرف ثالثی در این پایگاه را در طی مدت اجاره منوط به موافقت جداگانه باکو می داند اظهار داشت که عملی شدن پیشنهاد پوتین نیازمند بررسی کارشناسی و موافقت رسمی دولت آذربایجان است .

علی رغم این اظهارات به نظر می رسد که باکو نه تنها با این پیشنهاد موافقت کرده بلکه از مشارکت آمریکا در بهره برداری از پایگاه مذکور استقبال هم می کند. چرا که رهبران آذربایجان پیشنهاد پوتین را در راستای منافع خود دانسته و به زعم خود می توانند از فواید آن در حل پاره ای از مشکلات بزرگ و اصلی کشورشان نظیر بحران قره باغ به نحو احسن استفاده نمایند.

6 ـ قطعا مشارکت و حضور نظامی آمریکا در پایگاه راداری قبله تهدیدکننده منافع ملی برخی دیگر از کشورهای منطقه بویژه جمهوری اسلامی ایران هست . این نکته مهم هم به نوبه خود باید مدنظر کشورهای درگیر در این مسئله خصوصا آذربایجان به عنوان دارنده خاک و مالک این پایگاه و روسیه به عنوان پیشنهاد دهنده حضور آمریکا در منطقه ای که با امنیت کشور ما گره خورده است باشد لذا انتظار می رود دولت مردان باکو حقوق همسایگی را رعایت کرده و از هرگونه تصمیم شتابزده ای که موجبات تنش آفرینی را در پی داشته باشد خودداری نمایند. همچنین از روسیه نیز توقع می رود بیشتر از گذشته صداقت به خرج داده و همه اصول و پایه های تعامل صادقانه را زیر پاننهد.

7 ـ هدف آمریکا از اجرای پروژه هایی نظیر استقرار سامانه دفاع موشکی درچک و لهستان چیزی فراتر از تنگتر کردن حلقه محاصره روسیه است و تصور اینکه همه چیز حول محور این کشور خلاصه می شود نمی تواند پایه و اساس درستی داشته باشد. مسلما این اقدام آمریکا گام ها و حلقه های بعدی هم دارد و مقصد نهایی واشنگتن در واقع تثبیت هژمونی کامل و مطلق در جهان و تحقق عملی « دهکده جهانی » به رهبری این کشور است . البته تردیدی نیست که در این راستا یکی از اولویت های اصلی آمریکا روسیه و مهار هرچه بیشتر آنست ولی بدیهی است که این قصه پرده ها و سناریوهای دیگری هم دارد.

8 ـ آخرین ملاحظه ای که یادآوری آن لازم به نظر می رسد این است که رهبران روسیه و سایر کشورهای درگیر با این مسئله باید تدابیری اتخاذ نمایند تا آمریکا بازیرکی ها و شیطنت های خاص سیاسی طوری این مسئله جدید را هدایت و رهبری نکند که نهایتا هم در پایگاه قبله حضور و مشارکت داشته باشد و هم به اتمام و استقرار پروژه سامانه دفاع موشکی چک و لهستان موفق شود. چرا که دولت های چک و لهستان و مجموعه اتحادیه اروپا با آمریکا توافق کرده و در راستای تامین منافع اقتصادی و حتی سیاسی خود پیگیر موضوع هستند و به راحتی از فواید پروژه چشم پوشی نخواهند کرد.

در خاتمه می توان گفت که بعید است پیشنهاد روسیه مانع از پیگیری و اجرای پروژه چک و لهستان از سوی آمریکا بشود و به نظر می رسد واشنگتن علی رغم مخالفتها و حتی امتیازدهی های مسکو در استقرار سامانه دفاع موشکی خود در شرق اروپا مصمم و جدی است چرا که این امر یک اقدام موردی و منفرد نیست بلکه حلقه ای از یک زنجیره طولانی و بهم پیوسته ای است که واشنگتن به عنوان یک استراتژی آنرا اتخاذ کرده و سالهاست که فاز اجرایی چنین راهبردی را در پیش گرفته است .

البته این نکته به معنای توفیق قطعی آمریکا در تحقق اهدافی که در پیش گرفته است نیست . اوضاع داخلی این کشور و موانع جدی ای که در عرصه های بین المللی در نتیجه رهبری زورمدارانه و غیرمنطقی بوش کوچک فراروی کاخ سفید قرار گرفت چشم انداز موفقیت آمیزی برای آمریکا ترسیم نمی کند بیزاری روز افزون افکار عمومی ملت های دنیا از سیاست های آمریکا بیداری غرورآفرین جهان اسلام و ملت های مسلمان فرو رفتن آمریکا در باتلاق خاورمیانه ظهور قطب های جدید قدرت نظیر چین و همکاری استراتژیک روسیه و این کشور در قالب سازمان شانگهای و موارد دیگری از این دست از چالشها و دست اندازهای جدی پیش روی آمریکا در سالها و دهه های آینده است و تصور می شود جایگاه و نقطه ای که هم اکنون واشنگتن در آن قرار گرفته ارتقا و اوج بیشتری نخواهد یافت . حتی می توان ادعا کرد که آغاز افول آمریکا با بوش کوچک شروع شده و مقطع فعلی در تاریخ این کشور برای نسل های آینده آن با افتخارآفرینی همراه نخواهد بود.

سیدرضا میرمحمدی

باتوجه به تهدیدی که از ناحیه استقرار سامانه دفاع موشکی آمریکا در چک و لهستان متوجه منافع ملی روسیه است

پیشنهاد رئیس جمهور روسیه در مورد استفاده مشترک از « قبله » می تواند نوعی امتیاز دهی به آمریکا باهدف صرف نظر کردن آن کشور از پیگیری و اجرای پروژه مورد بحث تلقی شود

این پیشنهاد حاکی از آن آنست که روسیه علی رغم تهدیدات موجود و پیشروی های گام به گام آمریکادرحوزه های امنیتی این کشور تمایلی به رودرویی با واشنگتن ندارد و یا اساسا توان و پتانسیل این کار را در خود نمی بیند

به نظر می رسد رهبران آذربایجان پیشنهاد پوتین را در راستای منافع خود دانسته و به زعم خود می توانند از فواید آن در حل پاره ای از مشکلات بزرگ و اصلی کشورشان نظیر بحران قره باغ به نحو احسن استفاده نمایند.

قطعا مشارکت و حضور نظامی آمریکا در پایگاه راداری قبله تهدیدکننده منافع ملی برخی دیگر از کشورهای منطقه بویژه جمهوری اسلامی ایران هست

بعید است پیشنهاد روسیه مانع از پیگیری و اجرای پروژه چک و لهستان از سوی آمریکا بشود و به نظر می رسد واشنگتن علی رغم مخالفتها و حتی امتیازدهی های مسکو در استقرار سامانه دفاع موشکی خود در شرق اروپا مصمم و جدی است