بنزین هایى که دود نمى شود /کیوان سرافرازى

کنار خیابان ایستاده و منتظر تاکسى است. تاکسى قراضه و کهنه اى پیش پایش ترمز مى زند و به محض نشستن نقش بر صندلى مى شود. صندلى هایى که تا مقصد جلوى دید را مى گیرد و جز موسیقى دلنشین بدنه، بوق، سبقت و درجا، صداى سرسام آور دیگرى گوشش را نوازش نمى کند.

ترجیح مى دهد که مسیر بعدى خط ویژه سوار بر اتوبوس شود؛ آنجا که حس مى کند سریع تر ازهر وسیله دیگرى به مقصد خواهد رسید اما چه فایده که صفى طولانى از مردم ساک و کوله به دست در انتظار اتوبوسند. تحملش که به سر مى رسد با راهنمایى کنارى هایش مى رود تا این بار زیرزمین را براى رسیدن به مقصد آزمایش کند، مترو وسیله بعدى پس از ۲ ساعت انتظار در خیابان هاست. دود و آلودگى امانش را بریده است. خیابان ها بسته و گرما بى سابقه. اینجاست که تازه خوشحال شده که چرا ماشین شخصى خودش را نیاورده است.

خط یک مترو آماده حرکت است؛ زن و مرد، پیر و خردسال در میان انبوه مسافران سوار مى شوند و در حالى که جایى براى نشستن نیافته است با نظاره اى کوتاه بر تابلوهاى تبلیغاتى مقصدش اعلام مى شود؛ ایستگاه صرفه جویى با ذکر این پیش درآمد سعى شده است تا هدف از تدوین اجراى یک برنامه ملى اعلام شود. برنامه اى که شاید مخاطبین رسانه ها نسبت به آن شناخت داشته باشند. این برنامه، «تبصره۱۳» است. یک تبصره از مجموع هزاران تبصره تعریف شده در قانون بودجه کل کشور در سال۱۳۸۶‎/

مسافرى به مقصد مى رسد در راهروها به بقیه مسافران مى گوید تبصره۱۳ امسال به این مشکلات پاسخ خواهد داد. ترافیک درمان مى شود، ماشین هاى دودزا و فرسوده جمع آور مى شوند، اتوبوس هاى گازسوز مى آید و مترو چند خطه مى شود، بنزین نمى سوزد و شهرى خواهد بود با هوایى پاک و سیمایى زیبا.

یک تبصره با چند چشم انداز

گسترش همه جانبه حمل و نقل عمومى به ویژه درکلانشهرهاى ایران، تبدیل خودروهاى فرسوده به خودروهاى صفرکیلومتر و تبدیل خودروى بنزین سوز به گازسوز، موضوع ویژه اى است که دردستور کار تبصره ۱۳ قانون بودجه امسال قراردارد.درمجموع باید گفت که مدیریت مصرف سوخت به ویژه مصرف فزاینده بنزین در کشور که تا ۳ ماهه نخست امسال رشدى ۹ درصدى را با سرعت تمام ادامه مى دهد و نیز در کنار آن کنترل ترافیک به عنوان محورى ترین اهداف تبصره ۱۳ تعیین شده است. تبصره اى که درصورت انجام کامل آن، تحولى بنیادین در زیربخش هاى ساختار مدیریت اجرایى کشور ایجاد خواهدکرد.

یک آمار بزرگ

تبصره ۱۳ مجموعه اى ازاقدامات، سیاست ها و تکالیفى است که با اجراى آن مصرف بنزین به نحو مؤثرى کاهش مى یابد و اثر اقتصادى آن در زندگى خانواده ها کمرنگ تر مى شود.

اینجاست که پس از آن دولت مى تواند بنزین را از سبد حمایت خود خارج کرده و با نرخ بین المللى عرضه کند؛ آمارها مى گویند با اجراى چنین برنامه اى سالانه ۱۳ هزار میلیاردتومان درمصرف بنزین صرفه جویى خواهدشد.

براى آگاهى بیشتر از جزئیات این بخش از قانون بودجه کل کشور، گزارشى از عملکرد و نتایج تبصره ۱۳ در سال ۱۳۸۵ تاحدود خردادماه امسال منتشر مى شود.

سالى که کهنه ها هم گران شدند، سال جایگزینى خودروهاى فرسوده بود، یعنى سال ۸۵‎/ گرچه طرح از رده خارج کردن این دسته از خودروها که قدمتى به درازاى تاریخ داشتند از سال ۸۲ در ایران آغاز شد، اما آنجا که دولت تصمیم گرفت با پرداخت وام هایى کم بهره و خرید خودروهاى فرسوده به صاحبان اتومبیل ها خودروهاى صفر بدهد، اشتیاق بیشتر شد.دولت با ارائه وام اتومبیل با نرخ بهره ۷ درصد در عمل به اهداف خود بسیار نزدیک شد.از یک سو سیماى شهرها و روستاها با تردد خودروهاى نو تغییرکرد و از سوى دیگر با بهینه سازى بخشى از مصرف سوخت با صرفه جویى اقتصادى گامى به سوى هواى پاک برداشت.

گرچه در سال ۸۲ تنها یک هزار و ۳ دستگاه از خودروهاى فرسوده اسقاط شد، اما این تعداد در سال ۸۴ به ۳۶ هزار و ۳۴۶ دستگاه رسید و در یک برنامه فراگیر در سال ،۸۵ تعداد خودروهاى اسقاط شده با رشدى غیرقابل پیش بینى از مرز ۲۰۰ هزاردستگاه گذشت.عملکرد سال ۸۵ بیش از ۵ برابر سال ۸۴ و بیش از ۱۱ برابر سال ۸۳ است.جالب است بدانید که در سال هاى ،۸۲ ۸۳ و ۸۴ تنها ۴ هزار و ۲۰۰ دستگاه تاکسى نوسازى شده است.این درحالى است که در سال ۸۵ به تنهایى ۲۳ هزار تاکسى نو به بازار آمده است. یعنى تاکسى هایى که با از رده خارج کردن یک خودروى فرسوده دیگر جایگزین شده اند؛ به عبارت بهتر، تعداد تاکسى نوسازى شده در سال ۸۵ بیش از ۵ برابر تجمعى سال هاى ۸۲ تا ۸۴ است. این نکته آنجا ملموس تر است که با سوار شدن بر تاکسى هاى نو، آرامش و آسایش خاصى به ما مسافران دست مى دهد.

گاز سوخت ارزان

نوسازى خودروهاى فرسوده از این منظر موردتوجه بیشتر قرارگرفت که الزامات جدیدى هم به آن ضمیمه شد: دولت دستور داد تا با خارج کردن هر خودرو کهنه، یک خودرو گازسوز به صاحب اتومبیل (در صورت تقاضا) تحویل داده شود.

از سویى دارندگان خودروهاى فرسوده که از مصرف زیاد بنزین به ستوه آمده اند، قطعاً با پرداخت بخش زیادى از قیمت یک خودروى نو از سوى دولت با سوخت ارزان گاز که قیمتى بسیار کمتر از بنزین دارد به وجد خواهندآمد.این استقبال ناشى از صرفه اقتصادى یک کار تعریف شده است.فرایند نوسازى افزون و نوسازى ناوگان حمل و نقل زمینى، یک اثر ویژه دیگرى هم داشت و آن این که صنعت بازیافت خودرو درکشور براى نخستین بار در کشور راه اندازى شد.

تحول در ظرفیت سازى

ایجاد زیرساخت پیش نیاز هر برنامه ریزى و حرکت اجرایى است.از رده خارج کردن خودروى فرسوده در سال۸۵ به این دلیل مورد اهمیت است که پایه هاى ایجاد زیرساخت در برنامه ریزى هاى راهبردى کشور بویژه در سطوح اقتصادى پى ریزى شد، به گونه اى که زیرساخت هاى این طرح که (خارج کردن خودروهاى فرسوده) پیش از این هم در سطح محدود وجود داشت در ۶ ماهه نخست سال۸۵ ایجاد شد. مهمتر از اسقاط ۲۰۰ هزار خودرو در سال،۸۵ ایجاد ظرفیت از رده خارج کردن این دسته از خودروهاست تقدم و اهمیت امر برنامه ریزى با تمرکز بر نوع نگاه چند وجهى، موضوعى است که اکنون در مقاطعى از تصمیم گیرى پا به عرصه وجود گذاشته است به گونه اى که با اجراى ردیف هاى تبصره،۱۳ اکنون زیرساخت لازم براى اسقاط ۵ هزار خودرو در روز فراهم شده است.

بازارى با ماشین هاى گاز سوز

جداى از تنها طرحى که سوخت مایع به عنوان سوخت دوم در برخى خودروهاى ایران ویژه تاکسى ها استفاده شد تاکنون هیچ طرحى براى گازسوز کردن فراگیر اتومبیل ها در کشور وجود نداشته است. نوع نگاه دولتمردان و سیاستگذاران سبب شده بود که خودروسازان داخلى هم توجهى جدید به تولید فناورى خودروهاى گازسوز نداشته باشند.

اما سال۸۳ مبناى تحولات اساسى در این زمینه بود. مقایسه تولید کارخانه اى خودروى گازسوز در سال هاى مختلف بیانگر بسیارى از واقعیت هاست.در حالى که در سال۸۳ تنها ۴ هزار دستگاه اتومبیل گازسوز در ایران تولید شده است اما این رقم در سال۸۵ به ۲۰۷ هزار دستگاه رسیده است. یعنى در سال۸۵ بیش از ۱۵ برابر سال۸۴ و ۵۱ برابر سال۸۳ خودروى دوگانه سوز تولید شده است. این آمار در مورد تولید بود.شمار خودروهاى در حال استفاده هم که به سوخت گاز متصل شدند قابل توجه است.آمار تبدیل کارگاهى خودروها در سال۸۳ بالغ بر ۲۸ هزار دستگاه بوده که در سال۸۵ به ۱۲۰ هزار دستگاه افزایش یافته است.یعنى تکلیف سال۸۵ به طور کامل محقق شده است.

اقدامات و فرصت ها

ظرفیت تولید خودروى دوگانه سوز به ۲ هزار دستگاه در روز رسیده است که به زودى به ۴ هزار دستگاه در روز خواهد رسید.با توجه به این که مهم ترین گلوگاه تولید خودروى دوگانه سوز مخزن است اقدامات قابل توجهى براى تأمین خارجى و تولید داخل این محصول در حال انجام است که این رویکرد دولت، در حقیقت تبدیل تهدیدات به فرصت ها است.

با توجه به ظرفیت بالقوه تبدیل کارگاهى خودروها در این بخش، دولت به دنبال ایجاد تحول مناسبى است. به طورى که در ۵ سال آینده حداقل ۳ میلیون خودرو گازسوز مى شوند (بندج تبصره۱۳ سال۸۶)‎/

جایگاه هاى گاز کافى نیست

با توجه به تأکید دولت نسبت جایگزینى سوخت گاز به جاى بنزین، دو نکته اساسى مورد توجه است:

یک: سهم اختصاص یافته گاز تولیدى کشور براى تولید سى ان جى (CNG) چقدر است؟ آیا با توجه به افزایش تعداد خودروهاى گازسوز، صنعت تبدیل گاز به گاز فشرده براى تأمین تقاضاى آتى کافى است؟ شمار جایگاه هاى ساخته شده و در حال حال ساخت تا چه حدى پاسخگوى حجم این تعداد خودروهاى گازسوز خواهند بود؟ آمارها به این ابهامات پاسخ مى دهند:

شمار جایگاه هاى ساخته شده در سال ۸۵ تقریباً ۲ برابر مجموع جایگاه هاى ساخته شده تا پایان سال ۸۴ است، شمار جایگاه هاى گاز تا پایان سال ۸۴ به ۱۷۸ واحد رسید که این تعداد در سال ۸۵ به ۲۹۵ واحد افزایش یافت.براساس مصوبه ستاد تبصره ،۱۳ تعداد ۹۶۰ جایگاه سى ان جى که در حال ساخت است تا پایان شهریورماه جارى به بهره بردارى مى رسند.گرچه این آمار با توجه به پراکندگى جغرافیایى خودروهاى گازسوز بیانگر کافى بودن جایگاه ها نسبت به شمار خودروها نیست، اما باید گفت که دولت ۲ طرح ویژه دیگرى را هم در دست انجام دارد.

براى توزیع مناسب جایگاه ها هم در کشور ، طرح جامع جایگاه ها در حال تدوین است و به زودى از سوى دولت ابلاغ مى شود.از سوى دیگر با توجه به این که یکى از مشکلات گازسوزکردن خودروها در سال هاى اخیر تأمین مخزن CNG بوده است دولت با حمایت از بخش خصوصى راه اندازى ۷ کارخانه مخزن سازى را در دستور کار قرار داده است.

حمل و نقل عمومى

عملکرد تولید و تأمین اتوبوس در سال هاى اخیر به این شرح است که در سال ۱۳۸۴ تعداد یک هزار و ۷۸۵ دستگاه اتوبوس تولید شده و این رقم در سال ۸۵ به ۳۹۰۰ دستگاه رسیده است.تنها با توسعه حمل و نقل عمومى است که مردم مى توانند با انتخاب گزینه ارزان تر و سریع تر براى سفر و مقصد، به کاهش حجم ترافیک و مصرف سوخت کمک کنند.

در حال حاضر طرح تولید و تأمین ۶هزار و ۵۰۰ دستگاه اتوبوس شهرى در دستور کار قرار دارد که تاکنون ۳هزار و ۹۰۰ دستگاه تحویل داده شده و در تیرماه جارى ۲هزار و۶۰۰ دستگاه باقى مانده هم تولید مى شود.شمار تاکسى هاى تحویل داده شده در سال ۸۵ هم به حدود ۳۰هزار دستگاه رسیده است که این آمار بیانگر افزایش ۶برابرى شمار تاکسى ها نسبت به سال ۸۴ است که تنها ۵هزار و ۹۷ دستگاه تحویل داده شده بود.

سهم صرفه جویى بنزین

آمارهاى گزارش عملکرد تبصره ۱۳ نشان مى دهد که کل صرفه جویى بنزین از محل اجراى برنامه هاى این تبصره ۸‎/۵ میلیون لیتر در روز پیش بینى شده است.

کل صرفه جویى محقق شده تاکنون روزانه ۴‎/۶ میلیون لیتر بوده است.سهم کاهش مصرف با گازسوز شدن خودروها ۲۲ درصد، سهم کاهش مصرف با جایگزینى خودروهاى فرسوده ۴۱ درصد و سهم صرفه جویى با توسعه حمل ونقل عمومى هم ۳۷ درصد پیش بینى شده است.به اعتقاد کارشناسان، همکارى بانک ها و خودروسازان براى اسقاط و ارائه تسهیلات و تحویل خودروها به نسبت مطلوب بوده است. گرچه در مواردى با تغییراتى کوچک در سطوح تصمیم گیرى فرآیند تکمیل اسناد و مدارک طولانى تر شده است.

تحلیل یک رسانه آمریکایى از وضعیت بنزین ایران

یک رسانه معتبر علمى آمریکایى در گزارشى از فعالیت هاى ایران براى کاهش واردات بنزین، خواستار هوشیارى برنامه ریزان آمریکایى براى کاهش وابستگى به واردات صنایع انرژى شد. نویسنده شارلوت آبزرور، با اشاره به تأمین حدود ۴۳ درصد از بنزین مورد نیاز ایران با واردات، اعلام کرد: دولت ایران مى داند که هرگونه کاهش در میزان واردات بنزین مى تواند مشکلاتى را براى این کشور به وجود آورد؛ به همین دلیل به تازگى برنامه اى را با ۳ محور اصلى براى استقلال در این زمینه منتشر کرده است. بنابر این گزارش، افزایش ظرفیت پالایش نفت در داخل کشور از اصلى ترین محورهاى برنامه دولت ایران براى کاهش واردات بنزین است و در شرایطى که در دهه هاى اخیر هیچ پالایشگاهى در آمریکا ساخته نشده است، زیرساخت هاى پالایشى ایران، یکى از سریع ترین روندهاى گسترش را طى مى کند.

در این گزارش آمده است محور دوم طرح ایران براى کاهش وابستگى به واردات بنزین بر مبناى تأمین بخش عمده اى از واردات فرآورده هاى پالایشى از کشورهاى دوست مانند ونزوئلا شکل گرفته و محور سوم که بدیع تر از دیگر روش ها به شمار مى رود، شامل تغییر سوخت وسایل نقلیه به گاز طبیعى است که در مدت ۵ سال انجام خواهد شد.