رابطه ایران و روسیه در یک نگاه

على حسن حیدرى
روابط دو کشـور ایـران و روسیه بـه عنـوان دو قـدرت بزرگ ساحلـى دریـاى خـزر و شــرکـاى راهـبــردى سـیـاســى و اقتصـادى در منطقه خـاورمیانه و خـاور نزدیک در طى چند سال گذشته روند رو به گستـرشى یافته است .استـمـرار رشـد تعامـلات سیاسى دو کـشـور در سـطـح منطقه و جهان مى تواند عامل ثبات منافع دو کشور و تضمین نفـوذ بلندمدت آنهـا در منطقه باشد.
یکـسـانـى و نـزدیک بـودن مـواضـع تـهـران ـ مسکـو در بـسـیـارى از مسـائـل بین المللى و منطقه اى از جـمـلـه نـقـش سازمان ملل در تحولات جهانى ، تاکید بر راهبـرد چندجانبـه گـرایى ، دیدگـاه دو کشور درباره حل و فصل بحـران عراق ، افـغـانـسـتــان و خـاورمـیـانـه ، امـنـیــت منطقه اى ، همـکـارى در زمینه مبـارزه با تروریسم ، مافیاى مـواد مخدر و انـرژى اعم از نفت و گاز و انرژى هسته اى باعث ارتقاى هر چه بیشتر سطح همکارى هاى دو کشور در عرصه سیاست خارجى شده است.
انـعـقـاد قـرارداد مـتـقـابـل و اصـول همکارى بین فـدراسیون روسیه و ایران ، سفر اسفندماه سال 1380 آقاى خاتمى به مسکو و همچنین سفر متقـابـل آقـاى خـرازى موجبات تعـمـیـق هـرچه بیـشـتـر همکارى هاى دو طرف را فراهم آورد.
مشارکت دو کشور در طـرح ایجـاد کریدور بین المللى حمل و نقل » شمـال و جنوب «اهمیت خاصى بـه ایـن روابط بخشیده است.
انرژى اتمى مهـم تـریـن زمینـه هـاى هـمـکـارى روسـیـه و ایــران را تـشـکـیـل مـى دهـد .روس ها بـا وجـود فـشـارهاى آمریکـا و رژیـم صهیـونیستـى خـود را به تکـمـیـل فـاز اول ایـن نـیـروگاه مـتـعـهـد مى دانند و مصمم هستند که آن را به پایان برسانند.
روس ها در سال 1361 پس از آنکه فعالیت آلمان ها به دلیل آتـش سـوزى در نیروگاه بوشهر و حمله عراق به آن متوق شد، کـار بـازسـازى و تکمیـل نـیـروگـاه بوشهر را پذیرفتند و طبق قراردادى که در سال 1367 میان تهـران و مسکو منعقـد شد، قرار شد کار تکمیل این نیـروگاه تا سـال 1384 به بـهـره بردارى بـرسد، امـا شـرایط بین الملـلـى بـعـداز حـوادث 11 سپتامبر و مناقشه ایران و آژانس روس ها را در فــرایـنـد تـکـمــیــل ایــن پــروژه بــا محدودیت ها و مشکلاتى مواجه کـرد که تأثیر زیادى بر کنـدى روند پروژه بوشهر داشته است.
در این میـان روس ها براى استمرار و ارتقـاى سـطـح روابـط بـا ایـران منـافـع راهبردى خود را در منطقه و جهان با تأکید بر معیارهاى خاص دنبال مى کنند که در یک اولویت بندى صورى این مؤلفه ها را مى توان چنین دسته بندى کرد:
1 ـ حمـایـت از ثـبـات در مـنـاطـق مجـاور روسیـه و جـلـوگیـرى از منـازعـه نظامى و نژادى در این مناطق.
2 ـ جلـوگیـرى از گستـرش ناتـو بـه منطقه و ممانعت از تسـلـط قـدرت هـاى فرامنطقه اى بر منطقه از طریق تـکـیـه بـه قدرت هاى بزرگ مثل ایران
3 ـ جلوگیرى از منزوى شدن روسیه و قدرت هایى که نقش راهبردى در اقتدار سیاسى منـطـقـه دارند و بـه تـوسعه نفـوذ روسیه در منطقه کمک مى کنند.
4 ـ تـلاش بــراى حـفـظ جـایــگــاه ابرقدرتى نظامى مسکو در جهان
5 ـ روس ها همچنیـن بـا آگاهى از موقعیـت خـاص ژئوپلتیـک ایـران ، بازار بـزرگ مصـرف آن ، نـفـوذ ویـژه ایـران در کشورهاى استقلال یافته منطقه ، قدرت مطمئن ایران براى مقابله با سلطه آمریکا بر منابع انرژى نفت و گاز اهمیت ویژه اى براى توسعه روابط با ایران قایل هستند و با تکیه به نگاه تـاریـخـى روسیه به نقـش جغرافیاى سیاسى و انسانى ایران ، ایـران را پـل ارتباطى بـا جـهـان خـارج و سدى محکم در مقابل تـهـدیـدات سـیـاسـى و امنیتى علیه اقتدار و تمامیت ارضى خود مى دانند.
روس ها تـوسعـه روابط با تـهـران را ضمانتى براى تأمین منافع خود در سطح منطقـه و اهـرم مؤثرى براى جلـوگیـرى از شکل گیرى راهبرد یکجانبه گرایانه آمریکا مى شناسند .مخالفت تهـران و مسکو با راهبرد یکجانبه گرایانه کاخ سفیـد و دفاع از سیـاسـت چنـد جـانـبـه گـرایـانـه ، در حوزه هـاى اقتـصادى ، سیاســى و فرهنگى ، تهدیدهـاى آشـکـار و پـنـهـان آمریکا علیه هر دو کشور و داشتن تعری مشترک از تروریسم از وجوه مشترک دیگر دو کشور است که در کنار منافع ویژه هر یـک از دو طـرف ، در تـوسـعـه روابـط ، بخشى از متغیرهاى دخیل تحکیم روابط را شکل مى دهد .
موانع روابط تهران ـ مسکو
رژیم صهیونیستى و آمریکا از موانع و تهدیدهاى اصلى در استمرار روابط دو کشور محسوب مى شوند .این دو قدرت خارج از منطقه در راهبرد اصلاحات خود (معروف به طرح خاورمیانه بزرگ) حوزه آسیاى میانه را در کنار منطقـه خاورمیانه و حوزه دریاى مدیتـرانه به عنوان یکى از مـنـاطــق ویــژه اسـم بــرده انـد کـه بـایــد اصلاحات در آن انجام شود .در صورت غفلت ایـران و روسیه، منطقه مطـمـئـنـاً بحـران پیچیـده بـا سرنوشت نامعــوم را تجربـه خواهد کـرد و معادلـه دو قـدرت بزرگ این منطقه یعنـى ایـران و مسکو بـه ضرر آنها تمام خواهد شد.
نکته بـعـدى فـشـارهاى سیـاسـى و روانـى هـمـه جـانـبـه آمــریــکــا و رژیــم صـهـیـونـیـسـتـى بـه مـسـکـو بـراى قـطـع همکارى هاى هسته اى صلح آمیز با تهران است که با تحری و بزرگ نمایى و ایجاد جنگ روانى علیه این همکـارى با هدف تأثیـرگـذارى بر افکار عـمـومى منطـقـه و جهان درصدد هستند مقام هاى روسى را به تعطیل کردن فعالیت در نیروگاه بوشهر وادار کنند .در کنار فشـارهاى آمریکـا و رژیم صهـیـونیستى ، نقش مـنـفـى لابـى یهودى در روابط دو کشور ایران و روسیه است ، حضور و نفـوذ یهـودیان معروف به صهیـونکرات ها در حکومت روسیـه ، در بخش هاى مالى و بانکى و به ویژه در وسایل ارتباط جمعى این کشور، عامـل تهدید دیگر بـراى تـداوم و ارتقاى روابط دو کشور هست .
این گروه با تمسک به مسائلى مانند خطر بنیـادگـرایى اسلامى ، اسـتـفـاده از حامیـان وهم پیمانان خـود و همسویى بـا جریان هاى واگـرایى در منطقه ، درصدد تخـریـب روابط تهـران و مسکـو، قـطـع روابط هستـه اى دو کـشـور و تـحـدیـد و کـاهـش نـفـوذ دو کـشـور در مـنـازعـات خاورمیانه مى باشند.
جمهـورى اسلامـى و فـدراسـیـون روسیه به عنوان دو قدرت بزرگ منطقه اى باید با توجه به نقش تاریخى خود در قبال منطقه و سرنوشت آن حساسیت و درایت بالایى نشان دهند و از تکرار تجربه خلیج فــارس در حــوزه خــزر و ســرنــوشـــت کشورهاى خـاورمیانه در منطقه حسـاس آسیاى میانه و خـزر جـلـوگیـرى به عمـل آورند و با تداوم و تحکیم روابط سیاسى و اقتصادى خود در بخش هاى انرژى اعم از نــفــت و گــاز و انــرژى هــســتــه اى صلح آمیز، محیط زیست و تروریسم از حیثیـت و جایگاه تاریخى خـود در برابر قدرت هاى مهاجم که منافع ملى و اقتدار هر دو کشـور را نشانه رفته اند جلـوگیـرى کننـد تـا منافع بلـنـدمـدت خـود را فداى مصالح کـوتاه مدت و مقطعى نـکـنـنـد و تسلیم فـشـارهاى تجربه شده آمـریـکـا و رژیم صهیـونیستى و لابى هـاى آنـهـا در داخل و منطقه نشوند.