امپریالیسم

واژه امپریالیسم که از ریشه لاتینی(Imperium) به معنای امپراتوری گرفته شده، عنوانی است برای قدرت یا دولتی که بیرون از حوزه ملی خود به تصرف سرزمین های دیگر بپردازد و مردم آن سرزمین ها را به زور وادار به فرمانبرداری از خود نماید و از منافع اقتصادی، مالی و انسانی آنها به سود خود بهره برداری کند. امپریالیسم (Imperialism) در دهه 1830 در مورد یکی از هواخواهان امپراتوری فرانسه، یعنی ناپلئون بناپارت به کار برده شد اما به زودی مفهوم آن گسترش یافت، به طوری که قبل از سال 1848 در مورد افکار ناپلئون به کار می رفت. در دهه 1890 واژه امپریالیسم در انگلستان رواج یافت و به سایر زبان ها نیز تسری پیدا کرد و از آن برای بیان کشاکشهای قدرتهای اروپایی رقیب برای به دست آوردن مستعمره و حوزه نفوذ در آفریقا و دیگر قاره ها استفاده گردید. این کشاکشها که از دهه 1880 تا سال 1914 بر سیاست بین المللی حاکم بود، سبب شد که این دوره «عصر امپریالیسم» نامیده شود. آنچه که از مفهوم قدیمی امپریالیسم به ذهن خطور می کند، حاکمیت شخصی یک فرمانروای نیرومند بر تعداد بی شماری از سرزمین های اروپایی و غیر اروپایی است. در حالی که در مفهوم جدیدتر ، امپریالیسم به نظامی گفته می شود که بر پایه چیرگی یک حکومت امپراتوری استوار است.
پدیده ناسیونالیسم و نیز وقوع انقلاب صنعتی در اروپا را می توان از مهمترین عوامل پیدایش امپریالیسم دانست. تئوری اروپایی ارتقای روحیه ملی با گسترش حاکمیت یک ملت در فراسوی مرزها و نیاز به مواد اولیه و بازار فروش محصولات انقلاب صنعتی از عوامل مهم تکوین ایدئولوژی امپریالیسم می باشند. پس از جنگ جهانی دوم، به وجود آمدن جنبش ها و حرکت های استقلال طلبانه در کشورهای جهان سوم باعث خروج کشورهای امپریالیستی از این کشور ها گردید. اما امپریالیسم با تشکیل شرکت های چند ملیتی، تک محصولی کردن کشورهای جهان سوم و صدور صنایع مونتاژ، دادن وام و اخذ سودهای بسیار، انحصارطلبی و ... روند امپریالیستی خود را پی گرفت. نخستین انتقاد نظری منظم از امپریالیسم جدید را یک اقتصاددان انگلیسی به نام هابسون(1940-1858) در کتاب «امپریالیسم» خود مطرح کرد. از دیگر نظریه پردازان مهم امپریالیسم می توان به اولیا نوف، شومپیتر، هیلفردینگ، روزالوکزامبورگ و لنین اشاره کرد. به نظر لنین که معروفترین نظریه پرداز در این زمینه است، امپریالیسم مرحله انحصارطلبی سرمایه داری است که با توسل به زور و جنگ گسترش می یابد. تعدادی از متفکرین، امپریالیسم را به معنای تسلط سیاسی دانسته و مفهوم اقتصادی آن را در کلمه استعمار می جویند. به هر حال مفهوم امپریالیسم با مفهوم استعمار پیوندی نزدیک و جدا نشدنی دارد. البته این مفهوم امروزه به صورت اضافی در خیلی از پدیده و حوزه ها به کار می رود که عمدتا مفهوم فرمانروایی انحصارطلبانه توام با روحیه استعمارگری در آن حوزه را درخصوص یک کشور یا یک نظام سیاسی به نمایش می گذارد. همانند امپریالیسم سیاسی، فرهنگی، خبری، اقتصادی و...