قراردادی روی کاغذ

سیدعلی محمد آذربخش
قرارداد احداث خط لوله نوباکو که در روزهاى اخیر در آنکارا میان ترکیه، اتریش، بلغارستان، مجارستان و رومانى به امضا رسید، قرار است به طول حدود٣٣٠٠ کیلومتر ایجاد و عملیات اجرایى آن در سال آینده میلادى (٢٠١٠) آغاز شود و تا سال ٢٠١٤ به پایان برسد .پس از آن باید این خط لوله بتواند سالانه ٣١ میلیارد متر مکعب گاز به اروپا منتقل کند .
در مراسم امضـاى این سند نمایندگـان حدود٢٠ کشور و همچنین « وزه مانوئل باروسو «رئیس کمیسیون اروپا و نماینده آمریکا حضور داشتند . چهار کشور اروپایى به همراه ترکیه قرارداد خط لوله گاز نوباکو را در حالى در ترکیه امضا کردند که دعوتى از ایران به عنوان دومین دارنده ذخایر گازى دنیا براى حضور در این طرح صورت نگرفت .
هدف نوباکو
هدف اروپا از اجراى این طرح کاهش وابستگى به گاز روسیه است .تنش هاى موجود در روابط روسیه و اوکراین تاکنون بارها موجب قطع صادرات گاز مسکو به اوکراین و اتحادیه اروپا شده است .این مسئله موجب شده تا اتحادیه اروپا به دنبال جایگزین هاى مناسبى براى گاز روسیه باشد .
مهمترین دغدعه نوباکو به نظر مى رسد میزان ذخایر کشورهاى حاشیه دریاى خزر نمى تواند جانشین مطمئنى براى تأمین انرژى اروپا شود .
رضا کسایى زاده -مدیرعامل شرکت ملى صادرات گاز ایران -معتقد است :« کنسرسیوم نوباکو روى منابع گازى تکیه کرده است که در آینده پاسخگوى نیازهاى آنها «.نخواهد بود آنا جلن کویچ از موسسه اوراسیا گروپ هم در این باره مى گوید:مهمترین نگرانى و دغدغه نحوه تأمین گاز مورد نیاز کنسرسیوم نوباکو است .
مامـوکا تسـرتلـى، کارشنـاس مسـائـل اوراسیا در دانشگاه آمریکن واشنگتن در این باره اذعان مى دارد که اروپایى ها بى شک به منابع گازى بیشترى براى اجراى خط لوله نوباکو نیاز دارند .پایبندى کشورهاى تولیدکننده و مصرف کننده به تعهدات خود در چارچوب خط لوله نوباکو نیز نگرانى مهم و عمده اى به شمار مى رود . «مارک سمو »خبرنگار روزنامه لیبراسیون در این باره گفت درست است که ما از نظر اقتصادى در بحران به سر مى بریم، اما اکنون این سئوال زیاد مطرح نیست که چه کسى هزینه ساخت این خط لوله گازى را پرداخت مى کند .
زیرا پول به هر حال پیدا مى شود، اما چیزى که مهم است این است که این طرح باید اجرا شود .مارک سمو در این بـاره افزود :مشکـلـى کـه وجود دارد ایـن است کـه چه کشورهایى در نهایت حاضر مى شوند به داخل این لوله، گاز بریزند .
از طرفى کشورهاى اروپایى در استفاده از گاز قرارداد نوبـاکـو اشتـراک نظـر ندارنـد .این در حالـى اسـت که مجارستان، بلغارستان، یونان، ایتالیا و اتریش و اسلواکى قصد پیوستن به خط لوله سوث استریم را دارند .در عین حال، آلمان، هلنـد و انگلیس نیـز آمادگى خود را براى مشارکت در خط لوله نورد استریم اعلام کرده اند . در همین حـال که از نوباکو به عنـوان رقیبى براى پروژه هاى روسى یاد مى شـود، وزیر انرژى ترکیه گفته است که روسیه نیـز در صورت تمایل مى تواند به پروژه نوباکو بپیوندد .
ترکیه و نوباکو
ترکیه با اجراى این طرح هـم درآمد زیـادى از محـل ترانزیت گاز خواهد داشت و هـم این قـرارداد ترکیـه را بـه هدفـش که تبدیـل تـرکیه بـه پایانـه بـزرگ انرژى است، نزدیک مى کند .
به نظر ترکیه این طرح مــى تـــوانــد بــخـــشـــى از مخالفت هاى موجود بر سر پیوستن این کشور به اتحادیه اروپا را برطرف کند .
نکته مهم آنکه ترکیه براى عضویت در اتحادیه اروپا ملزم به ادامه روند اصلاحات مورد نظر اروپا در کشور خود بوده و پیش بینى مى شود که این روند حداقل تا سال ٢٠١٤میلادى به طول بینجامد .از سوى دیگر بر اساس اعلام هاى قبلى قرار است که کار احداث خط لوله نوباکو نیز در سال ٢٠١٤ به اتمام رسد، یعنى زمان تعیین شده براى حل اختلاف نظرهاى ترکیه با اتحادیه اروپا و زمان پایان ساخت خط لوله انتقال گاز به اروپا تقریباً هم زمان است و از همیـن رو امکـان اینکـه اتحادیـه در راه قبـول عضویت آنکارا چشم پوشى هایى را نیز انجام دهد، بسیار است .
ایران و نوباکو
اما دلیـل اصلـى کنار گذاشـتن ایران از این پـروژه همانـطـور که مدیـر عامـل شـرکت صـادرات گاز ایـران مى گویـد، مسائـل سیاسـى است.کسایى زاده مى گوید : علـت آن اسـت کـه بیـشـتـر مسائـل سیاسى در این کـار دخیل شده و از سوى دیگر بـه نظـر مـى رسد فـعـلاً این اقدامات در حد ارزیابى بازار و سنجش عملکرد و واکنش عرضه کنندگان گاز است .
حجت الله غنیمى فرد، معاون سرمایه گذارى شرکت ملى نفت نیز تأکید دارد براى استفاده از تمام ظرفیت خط لوله نوباکو باید به منابع گازى ایران توجه شود .به گفته وى، در حال حاضـر ایران سرگـرم مذاکره با سـوئیس، اتریش و برخى کشورهاى اروپایى براى صادرات گاز است که صادرات گاز به سوئیس به صورت قرارداد دنبال خواهد شد .
کسایى زاده، مدیرعامل شرکت ملى صادرات گاز ایران نیز معتقد است :خط لوله گاز نوباکو بدون حضور ایران به سرانجام نمى رسد و در حد یک طرح باقى خواهد ماند؛ زیرا بى توجهى به منابع گازى ایران به نفع اروپا که در پى یافتن منبعى امن براى تأمین انرژى گازى خود است، نخواهد بود .به گفته کسایى زاده، هم اکنون ٥ مسیر براى صادرات گاز ایران به اروپا مطرح است که یکى از آنها مسیر خط لوله نوباکو، دیگرى خط لوله پرشین پایپ و سوم مسیر عراق سوریه و اروپاست .دو مسیر دیگر نیز وجود دارد که هنوز انتخاب نشده اند .
از طرفى روسیه تمایل به حضور ایران در نوباکو ندارد چرا که نمى خواهد در بازار اروپا رقیب داشته باشد و تسلط خود را حفظ کند، در حالى که ایران با توجه به ذخایر قابل توجه گازى که دارد، مى تواند وارد این رقابت گازى در اروپا شود .
در همین حال رجب طیب اردوغان -نخست وزیر ترکیه -در سخنرانى خود در مراسم امضاى قرارداد این پروژه، از نقش قطر در تأمین گاز مورد نیاز براى انتقال از طریق این خط لوله سخن به میان آورده است . بر این اساس قطر یکى دیگر از تولیدکنندگان عمده گاز طبیعى در منطقـه خلیج فارس است و با ایران در بهره بردارى از یـک حوزه عظیم گازى در خلیـج فارس رقابت مى کند .
روسیه و نوباکو
روسیه نیز براى رقابت شدید با خط لوله نوباکو، خط لوله سوث استریم را مطرح کرده و تاکنون قراردادهاى مهمى را با کشورهاى آسیاى مرکزى و آذربایجان براى خرید گاز و صدور آن به بازارهاى اروپا به امضا رسانده است .
ایـن در حالـى است کـه کشـورهـاى قزاقسـتـان، ترکمنستان و ازبکستان نیز به دلیل فشار روسیه از امضاى موافقت نامه نوباکو سرباز زدند؛ زیرا روسیه این خط لوله را تهدید و رقیبى براى خط لوله سوث استریم براى سلطه خود در بازار گاز اروپا مى داند .
به هر حال این طرح على رغم همه سیاستهاى حاکم بر آن فرصت دیگرى براى ایران است تا بتواند با بهره گیرى از موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز خود و برخوردارى از منابع طبیعى، ضمن بسترسازى براى ورود به این طرح، در راستاى ارتقاى موقعیـت راهبردى خویش در معادلات انرژى گام بردارد .
شرایط حاضر براى کشور ما فرصت مناسبى است که به پشتوانه ذخایر عظیم گازى، در چارچوب یک برنامه جامع نسبت به ایجاد تفاهم همکارى گسترده انرژى با اروپا تلاش شود .بدین ترتیب با تنوع سازى مسیرهاى تأمین انرژى پاک و سهل الوصول اروپا، منافع اقتصادى و سیاسى فى مابین نیز توسعه خواهد یافت .
همانطـور که مرتضـى بهروزى فر ـ عضـو هیأت علمـى مـوسسـه مطالعـات بین الملـلـى مى گـویـد :اگر مى خـواهیـم در بـازار گاز اروپـا حاضـر شویـم، بایـد سرمایه گذارى زیادى در بخش بالادست گاز انجام دهیم و تنـهـا با سـرمایـه گـذارى کلان در بخـش تـولیـد گـاز (بالادست )مى توان ایران را به قطب صادرات گاز تبدیل کرد؛ البته در این زمینه نیاز است از تکنولوژى هاى روز دنیا در این رابطه استفاده شود .