دو حلقه مفقوده در حوزه مهندسى فرهنگى کشور

محمد محدثیان
یکى از معیارهاى مهم براى سنجش پیشرفت امور از منظر مقام معظم رهبرى این است که به کارهایى که کرده ایم کمتر توجه کنیم تا به کارهایى که نکرده ایم .به بیان دیگر، نگاه کنیم به کارهایى که باید مى شد و نشد و یا باید بهتر انجام مى گرفت و به آن خوبى انجام نگرفت .بر این اساس، در هیـچ شرایطـى نمى تـوانیم بگویـیـم که کارمان کامل و بى نقص پیش رفته است . لذا ضمن اذعان به کارهاى مهمى که توسط دولت هـا در طول سه دهه اخیـر صورت گرفته است، باید بگوییم که فاصله ما با انتظارات رهبر انقلاب زیاد است .البته این فاصله در دولت نهم با سرعت بیشتر در حال کم شدن است .تصـور مى کنم که شوراى عالـى انقـلاب فرهنگـى نیـز باید سطح ورود و نظارتش را بر حرکت علمى کشور ارتقا دهد .من به هیچ وجه موافق شتاب زدگى در کارها نیستم ولى معتقدم که وقت را نباید هدر داد .در شرایط فعلى هر یک روز هم براى کشور تعیین کننـده است .لذا باید درباره کارهایى که باید انجام شود و نشـده است زودتـر تصمیم گیـرى شود .
1- یکى از خلأهایى که الان با آن روبه رو هستیم و رهبر بزرگوار انقلاب نیز در سالهاى اخیر بارها به آن اشاره نموده اند، وجود نظـام جامـع اطلاعـات آموزشى و پـژوهشـى در کشـور اسـت .بایـد تـوجه داشت که تا زمانیکه چنین نظامى طراحى و اجرایى نشـود، امکان اعمال مدیریـت قوى بر روى حرکت علمى کشور از سوى هیچ مرجعى وجود ندارد .مهم تر از این، در نبود چنین نظامى نمى توان حرکت کشور در جهت و سرعت تعیین شده توسط نقشه جامع علمى را کنترل کرد .در این صورت همـه مدعـى مى شونـد که در مسیـر و بـا سرعت تعیین شده در نقشه علمى فعالیت مى کنند و کسى هم قادر به قضاوت عالمانه در این زمینه نیست .
2- یکى دیگر از کمبودهاى کنونى، کم توجهى به دیدگاه مقـام معظم رهبرى دربـاره تـوسعـه پـژوهشـگـاهـهـا و مـراکز تحقیقاتى است که سال گذشته در دیدار جمعـى از نخبـگـان علـمـى کشور بـدان تصـریـح نمـودند .ایـن درسـت اسـت که آمـوزش عـالــى خـصــوصـاً در مـقـاطــع تحصیلات تکمیلى باید پژوهش محور و به بیانى دیگر، آمیخته با پژوهش باشد لکن باید توجه داشت که کارکرد اصلى دانشگاه تربیت نیرو است و نه لزوماً تولید علم . لذا باید در بطن دانشگاه یا مستقل از آن پژوهشگاهها یا پـژوهشکده هایى تأسیس شود تا استعدادهاى برتر که تمایل چندانى به تمـرکز بـر روى فعالیـت هـاى آموزشـى ندارند بتوانند علاقه هاى پژوهشى خود را پیگیرى کنند .
علاوه بـر این، بسیارى از اساتید پیشکسـوت پس از بازنشستگـى، مى توانند با حضور در این پژوهشکدهها، تجارب علمـى خود را در اختیار محققـان جوان بگذارنـد .البته همانطور کـه اشاره نمودم، کشـور در شرایط فعلـى بـه دنبال گستـرش پـژوهش هـاى کیفـى در جهـت نوآورى علمى است و این هدف عمدتاً در پژوهشگاههاى مجهز و استاندارد محقق مى شـود .ملاحـظـه بفـرماییـد کـه عمـده دستاوردهاى علمى بزرگ کشور به ویژه در طول دهـه اخیر چـه در زمینـه دانش هاى بنیـادى، چه علـوم زیستى و چـه اتمى یا فضایـى در مـراکز تحقیـقـى قـوى رخ داده است .لذا جا دارد در برنامه پنجم توسعه به ایجاد پژوهشگاههاى متعدد در علوم و رشته هـاى گوناگـون توجه جدى صـورت گیرد .البته اگر رابطه صنعت و مدیریت با پژوهش و به تبع آن اقتصاد پژوهش بهبود یابد، طبیعى است که تدریجاً زمینه تأسیس پـژوهشگاهـهـاى خصـوصـى نیـز فراهـم خواهد شد .