زادبوم و هجمه به سیاست انقلابی

م.حق گو
موج بى نظیر گرایش اسلام خواهى در هزاره سوم، غرب را واداشته تا با استفاده از تمامى توان خود به مقابله با این موج عظیم برخیزد .از آنجا که نقش ایران به عنوان مرکز ثقل تمامى این وقایع در سـه دهــه اخـیـر امــرى انـکـار نـاپـذیــر اســت، سیاستمداران غربى بخش عمده اى از توان خود را صرف منـحـرف ساخـتن ایده و آرمان هـاى نظـام جمهـورى اسلامـى مى کننـد .این اقدامـات گاه توسط شبکه هاى قدرتمند اطلاع رسانى ماهواره اى و خارجى تعقیب شده و گاه توسط عناصر دست نشانده داخلى دنبال مى شود .
متاسفانه باید اعتراف کرد که عرصه هنر کشور ما در بعد از انقلاب بیش از حد سیاسى شده و سیاست، اولویت اصلى و اول عرصه فرهنگ و هنر ما شده است .این سیاسى شدن به دشمنان بیرونى نظـام و عوامل آنها در ایـران فرصت هاى بى نظیرى داده و این به آن خاطر است که اهالى فرهنگ ما در موضع انفعال گرفتار هستند .تقارن بیست و هفتمین جشنواره بین المللى فیلم فجر با سى امین سالگرد انقلاب اسلامى فرصت مناسبى بود تا سینما به عنوان یکى از مهمترین عرصه هاى هنر کشور بتواند دِین خود را به جامعه ادا کرده و
فریاد برآورد که جشنواره فیلم فجر آئینى است براى گفتن از هویت، واقعیت و امید و پاى فشردن بر آئین پهلوانى و مهرورزى و اینکه در این سینما باید مرام اصـولگـرایى و آزاداندیـشـى را توامـان پیشـه ساخت .لکن مرورى بر آثار شرکت یافته در این دوره از جشنـواره گویـاى این حقیقـت اسـت که متاسفانه در بسیارى از فیلم هاى به نمایش درآمده نه تنها تعهدى نسبت به مردم گرایى، کمال جویى و زیبایى وجود نداشت بلکه به نحوى در جهت تخـریـب سـى سال دسـتـاوردهاى انقـلاب گـام برداشته اند .
امـا تاسـف آورتر آنکه نـهـادهـا، ارگان هـا و سازمان هایى چون حـوزه هنرى سازمان تبلیغات اسلامـى و بنیـاد سینمـایـى فـارابى کـه از بودجـه بیت المال ارتزاق مى کننـد و مثلا قرار است تبیین کننده اهداف و سیاست هاى عالى نظام در عرصه فرهنگ باشند، گاه از تـولـیـداتــى حـمـایــت مى کنند که صریح ترین توهین هـا را نسبـت بـه اعــتــقــادات مـلــى و مـذهـبـى ایـرانـیـان روا داشته اند .
زاد بوم
کــــــارگـــــردان : ابــوالحــســن داودى - تهیه کننـده :ابـوالحسن داودى با همکارى حـوزه هنرى و بنیاد سینمایـى فارابى
ستاد انتخاباتـى دکتر «ابراهیـم حقیقت جو » جهـت تبلیـغ از کاندیـداى مـورد نظر خـود براى حضور در انتخابـات ریاست جمهورى با شعار فعالیت «جامعه امن، افتخار ملى، منافع ملى « مى کند .مهندس « بیژن امیرى «مدیرعامل شرکت فلات قاره از پشتیبانان و حامیان دکتر حقیقت جو در این رقابت است .او معتقد است که فعالیت در سایه، بهتر از قرار گرفتن زیر نور است .تعدادى از جوانان با شعار « حقیقت حیا کن، مسئولیت را رها کن «به ستاد انتخاباتى دکتر حقیقت جو هجوم مى آورند .در جریان این هجوم، مهندس امیرى
دچار سکته شده و به بیمارستان انتقال مى یابد . «سارا »دختـر مهنـدس امیرى بـه همراه شـوهرش «مهدى عسگرى » در دُبى ساکن است .سارا با این ادعا که مهدى به او خیانت کرده و دور از چشم او با دختر خاله اش رابطه پنهانى برقرار کرده است، خواستار جدا شدن از مهدى است .نخستین اقدام سارا بـراى گرفتن طـلاق خلاص شدن از دسـت کودکى است که چند ماهه آن را باردار است .
«امیرعلى »پسر مهندس امیرى سالهاست که در آلمان زندگـى مى کنـد .او که مشغـول نـوشتن پایان نامه خود مى باشد، نیازمند تحقیقاتى است که پروفسور « اشنایدر «، استادش پیش از این انجام داده بود .على رغم اصـرارهاى امیرعلى، همسر پروفسور بعد از مرگ شوهرش به هیچ وجه حاضر به ارائـه و یا تحویل تحقیـقـات پروفسور نیسـت . نوه پروفسور در دیدار با امیرعلى به شرط «مارلنه « آنکه امیرعلى او را بـراى آمدن به ایران و تماشاى تحقیقاتى که ٣٠ سـال پیش پدر بزرگش بر روى گونه اى از لاک پشت هاى ایرانى انجام داده کمک کند، حاضر به تحویل تحقیقات پروفسور به امیرعلى مى شود .
«مریم »همسر مهندس امیرى سالهاست که با شوهرش زندگى نمى کند .مریم به خاطر حفظ آبرو و آینده فرزندانش حاضر نشده از بیژن طلاق بگیـرد اما از آنجا که دیگـر تحمل بداخلاقى هـا و بى اعتنایى هاى بیژن را نداشته، سالهاست که از او جدا شده و در یکى از شهرهاى بندرى جنوب کـشـور بـه تحقـیـقـات خـود بـر روى گـونـه اى از لاک پشت هاى ایران مى پردازد .به گفته مریم، این لاک پشت ها تنها گونه اى از جانوران هستند که پس از خارج شدن از تخم به اقیانوس رفته و پس از٣٠ سال به موطن خود بازگشته تا تخم هاى خود را در زادگاه خود بریزند .٣٠ سال پیش دکتر اشنایدر به همراه یک گروه تحقیقاتى، این لاک پشت ها را براى شناسایى، پلاک دار کرده بودند .حال مریم براى اثبات تحقیقات خود منتظر است تا لاک پشت ها براى تخم ریزى به سواحل خلیج فارس بیایند .
مریم با شنیـدن خبر سکته همسرش و فلج مـوقتـى او، عـلـى رغـم تمامـى بى انـصـافـى هـاى همسرش به سراغ او رفته و بیژن را نزد خود مى آورد . بـیــژن بـا یـادآورى خـاطــرات گـذشـتــه، دیــدن فداکارى هاى همسرش و پى بردن به اشتباهات خود در طول سال هاى گذشته سعى مى کند تا گذشته را جبران کرده و بازهم خانواده اش را دور خود جمع کند .امیرعلى براى دیدن خانواده و انجام تحقیقاتى که مارلنه از او خواسته به ایران بازمى گردد .سارا نیز براى سقط جنین و جدا شدن از همسرش به ایران مى آید .او که معتقد است پدرش او را شوهر نداده بلکه وجهه المعامله سیاست بازى هاى خود کرده است به هیچ وجه حاضر به بخشیدن پدرش
نیست .مهـدى براى عذرخواهى و جلوگیـرى از سقط جنین سارا نزد پدر و مادر همسرش آمده و از آنـان کمـک و یارى مى طلـبـد .لاک پشـت هـاى پـلاک دار به ساحـل بـازمى گـردنـد و تخم ریـزى مى کنند اما در کمال تعجب مریم و سایر اعضاى خانـواده، بچه لاک پشت هـا سـر از تخم بیـرون نمى آورند .مهندس امیرى به همراه امیرعلى تلاش مى کند تا تحقیقات همسرش به نتیجه برسد .
به یقین فیلم « زاد بوم «ساخته ابوالحسن داودى یکى از سیاسى ترین فیلم هـاى بیست و هفتمین جشنواره بین المللى فیلم فجر بود .فیلم که با نمایى از شور و نشاط حاکم بر ستاد انتخاباتى ابراهیم حقیقت جو، آغاز مى شود از همان ابتدا مخاطب خود را به یک فضاى کاملا سیاسى پرتاب مى کند . استـفـاده از نـام خانـوادگـى یکـى از چـهـره هاى سرشنـاس اردوى اصلاح طلبان (حقیقتجـو )و یورش جوانانى با ظاهر بسیجى به ستاد انتخاباتى او، اگر چه تکرار زیرکانـه اتهاماتى است که در دوران اقتدار اصلاح طلبان به جوانان مذهبى نسبت داده مى شد، اما مهم تر از آن، توجه کارگردان به پرده نشینانـى اسـت که قدرت هاى سایـه شناخته مى شوند .
مهندس بیژن امیرى مدیرعامل شرکت فلات قاره که از پشتیبانان و حامیان دکتر حقیقت جو بوده و فعالیت در سایه را بهتر از قرار گرفتن زیر نور مى داند با توجه به کیکى که در دست داشته (نقشه کرمان )و ارتباط هاى ویژه اى که با کانون هاى ثروت از جمله مسئـولان عالى رتبه بانک دارد نمـادى از سیستم تفکرى تکنوکرات ها است که در روزگارى نه چندان دور عنان حکومت را در اختیار داشتند . گفتنى است که داوودى به منظور به روز کردن قصه خود جهت القاى اندیشه اى که در ذهن پرورانده است، دولت اصولگرا را نیز به عنوان جناحى که در این رقابت به پیروزى مى رسد، معرفى مى کند .
همانگونه که پیش از این اشاره شد، کارگردان با تـوجه به اشاره هـاى مکرر خـود به دولت هاى سازندگى، اصلاحات و اصولگرا و همچنین تاکید به بازگشت لاک پشت هاى مهاجرى که سى سال پیش آب هاى ایران را ترک کرده بودند، قصه اش را در طول بستر انقلاب اسلامى بازگو مى کند .در حقیقت از آنجا که قصه فیلم داوودى به یک دولت خاص و یا دوره مشخصـى از انقلاب محصـور نمى شود هرگونه قضاوتى که در فیلم و یا ذهنیت مخاطبان شکل مى گیرد مستقیما به کلیت انقلاب باز مى گردد .
داوودى در تشریح دغدغه خود از ساخت این فیلـم مى گوید :« ایرانیانـى در گوشه و کنار دنیـا زندگى مى کنند که على رغم این که بسیارى از آنها چهره هاى موفقى در محل زندگى خود هستند، اما نمى شود ارتباطى میان آنها و سرزمینشان به وجود آورد .«این موضوع که نظام، شرایطى را فراهم آورد تا ایرانیان دور از وطن، آنانى که دل در گرو میهن خود داشته و در اعماق وجودشان شعله بازگشت به سرزمین مادرى شان همچنان افروخته است به ایران بازگردند بى شک امر پسندیده و عاقلانه اى است که از سال ها پیش در دستور کار دولت ها قرار گرفته است .بالطبع وظیفه اخلاقى و وجدانى هر ایرانى علاقه مند و متعهد به وطن نیز آن است که به هر شیوه ممکن سعى در فراهم آوردن بستر چنین اقدامى کند اما اینکه در جشن سى سالگى انقـلاب و در شرایطى کـه بایستـى دستاوردهاى عظیم و غیرقابل انکار نظام به جهان معرفى شود، حقایق به گونه اى جعل شود که حاصل آن چیزى جز دل سردى مردم و توهین به تمامى زحماتى که در طول سى سـال گذشته کشیـده شده، نباشـد بى شک جفایى بزرگ و غیرقابل بخشایش در حق مردم است .
همانگونه که اشاره شد داوودى دغدغه خود را منحصـر بـه دولت و یا جریـان خاصـى نکرده اسـت .فـیـلـم بـا یـورش جـوانـانـى در کـســوت بسیجیـان، به ستـاد انتخاباتـى حقیقت جـو آغاز مى شود .نحوه بالا رفتن این جوانان از دیوارهاى ستـاد انتخاباتـى حقیقـت جـو شباهـت زیادى به تسخیر لانه جاسوسى آمریکا توسط دانشجویان خط امام در سـال ١٣٥٨ دارد .شعار « مرگ بـر «حقیقت حیا کن، مملکت را رها کن « و «حقیقت
مهمترین شعارهاى این جوانان شورشى است .این شعارها بـه همان اندازه که مى تـواند مخالفت بـا حقیقت جو را به ذهن متبادر سازد درخواست این قشر از جامعه را در نابودى و کتمان حقیقت القا مى کنـد، همان تلاشى که اصلاح طلبـان تلاش فراوانى در باورپذیـر کردن آن براى مردم صورت مى دادند .
قدرت طلبى و سیاست زدگى در زندگى بیژن امیرى، سیاستمدار تشنه قدرت امروز و رزمنده دیروز، آنقدر ریشه دوانده که از پدر و همسر بودن فـقـط نـامـش را یـدک مى کـشـد .فـرزنـدان ایـن سیساستمدار سایه نشین که طول عمر فعالیت هاى سیاسـى اش برابر بـا طول عمر انقـلاب اسلامـى است، هم اکنون آواره کشورهاى خارجى بوده و رغبتى به بازگشت به ایران ندارند .این فرزندان که نماد نسل سوم انقلاب هستند و در اوج قدرت پدر به خارج مهاجرت کرده اند در حکومت هاى بعدى اعـم از اصلاحـات و اصولگـرایـان نیـز مایـل به
بازگشـت نبـوده و نیستـنـد .به عبـارتى دستـاورد انقلاب در طول سى سال گذشته دفع نسل سوم انقلاب و تشدید روند نخبه گریزى از وطن بوده اسـت و کارگـزاران دولت اصـولگـرا نیـز نه تنـهـا کوچکتـریـن اقدامـى جهـت بازگشـت ایـن نسـل نمى کنند بلکه گاه شرایط و محیطى را که دیگران بـراى بازگـشـت جوانـان فـراهم کـرده انـد، نابـود مى سازند .تبلـور این تفکر را مى توان در بحـث لاک پشت هایى مشاهده کرد که براى تخم گزارى
به ساحـل بازمى گردند امـا تخم هاى آنان توسـط عوامـل مختلـ نابود مى شـود و مسئول محیـط زیست منطقـه کوچکترین همکارى اى با مریـم، همسـر امیرى جهـت به دنیـا آمدن لاک پشت هـا نمى کند .
مـوضـوع آنجـا جـالـب تــر مـى شـود کـه ایـن سایه نشین ورشکسته قدرت با اعتراف به اشتباهات گذشـتـه خـود و بازسـازى چهـره مـخـدوشـش با همکـارى و مساعدت نسلـى که آمال خود را در خارج از مرزهاى ایـران جستجو مى کنـد، اموال دولت اصولگرا را تخریب کرده تا شاید زمینه تولد لاک پشت ها و به قولى بازگشت نسل گریزان از وطن را فراهم آورد .از این نکته بسیار مهم نیز نباید غافل بود که بیژن امیرى، نماد فردى که در لحظه لحظـه انقلاب در صحـنـه حضور داشتـه پس از گذشت سى سال از انقلاب به آخر خط رسیده و قصد خودکشى دارد .
قابل تامل است که بدانیم ابوالحسن داوودى حملـه به تمامـى جناح هـا و بـه قولى دولت هـاى انقـلاب را نماد بى طـرفـى خود معـرفى مى کـنـد . داوودى در مصاحبه هایش بر این مـوضوع تاکید بسیار کرده است که :« وقتى مى خواهى بى طرف باشى باید از هر دو طرف انتقاد کنى و محاسن هر دو طرف را هم ببینى .خوب البته خیلى ها ترجیح مى دهند تحسین نشوند؛ وقتى این تحسین در کنارش نقد هم باشد !»
سکانس پایانـى فیلم از این منظر نیـز قابل توجه است که بحث گرم نگهداشتن ساحل براى بیرون آمدن لاک پشت ها از تخم به فکر امیرعلى، فردى که در خارج از کشور تحصیلات خود را انجام داده است، مى رسد که به نوبه خود بحث خواب بودن نسل هاى دوم و سوم و عدم حضور آنان در شکوفایى حاصل شده را مطرح مى کند .به عبارتى همانگونه که در انتهاى فیلم به آن اشاره مى شود، بیژن امیرى تلاش مى کند تا لاک پشت هایى را به ایران بازگرداند که سى سال پیش توسط آلمانى ها پلاک دار شده انـد و هم اکنـون نیز بـا تلاش و درخواست هم آنان به ایران بازگشته اند .در فیلم زاد بوم از دیگر مسائلى که نقش مکمل و پیش برنده داستان اصلى را بر عهده دارند نیز نباید غافل بود .مثل ظلمى که به مریم، مادر خانواده شده و ریشه اختـلاف سارا با همسرش که خیانـت مرد است .