همگرایی منطقه‌ای ایران، پاکستان و هند

علی تتماج
ایران، هند، پاکستان، سه کشوری هستند که دارای روابطی فراگیر و تاریخی می باشند. روابطی که براساس اشتراکات ژئوپلتیک توانسته در مسیر توسعه و همگرایی گام بردارد. بررسی تاریخی نشان می دهد که ایران و هند از روابط دیرینه ای برخوردار می باشند و پاکستان نیز از زمان استقلال در سال 1947 م تاکنون از محورهای مناسبات سیاست خارجی ایران بوده است. نکته قابل تامل در ادامه رویکردهای سه کشور به توسعه روابط سفر دکتر محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور ایران به پاکستان و هند می باشد. وی در شرایطی به دیدار همتایان خود در پاکستان و هند رفت که شرایط ویژه ای بر مناسبات سه کشور حاکم است و روند توسعه مناسبات آنها را بیش از پیش الزام آور می سازد.
1) چنانکه ذکر شد سه کشور دارای اشتراکات قومی، نژادی و فرهنگی بسیاری می باشند. این اشتراکات موجب گرایش ملتهای آنها به توسعه مناسبات گردیده است.
با توجه به ظرفیت های موجود در این کشورها و با عنایت به جایگاه این اشتراکات در جهت گیری سیاست خارجی آنها، توسعه و ارتقای روابط تهران، با اسلام آباد و دهلی نو امری ضروری است چنانکه در سفر آقای احمدی نژاد به این کشورها، این اصول مورد تاکید قرار گرفت. به هر تقدیر زبان فارسی مولفه ای مهم در این جرگه است که می تواند پیوند سه کشور را مستحکم تر سازد.
2) بعد دیگر مناسبات سه کشور را می توان در قالب مناسبات اقتصادی و تجاری آنها جستجو کرد. ظرفیت های علمی و تکنولوژیک، جمعیت بالا، تلاش برای توسعه و پیشرفت و ...از جمله مولفه های مهم در راه توسعه است که در میان سه کشور موجود است. هر چند که سه کشور تلاش های بسیاری برای ارتقای مناسبات اقتصادی مبذول داشته اند اما این روابط می تواند به الگویی منطقه ای و جهانی مبدل گردد. در این چارچوب اجرای طرح های زیربنایی می تواند گامی مهم و ارزنده قلمداد شود. نهایی شدن طرح «خط لوله صلح و توسعه» میان ایران، پاکستان و هند و حتی توسعه آن به چین در شرایطی که انرژی محور پیشرفت و توسعه است، ایجاد بازارچه های مرزی مشترک و حذف تعرفه های گمرکی و تجاری، تشکیل کمیسیون های سه جانبه اقتصادی برای بررسی وضعیت مناسبات تجاری و دستیابی به راه حل هایی برای ارتقای آن و ... می تواند گامهای موثری برای تامین منافع اقتصادی سه کشور باشد. این امر زمانی بیشتر نمود می یابد که در بسیاری از نقاط جهان، سازمان ها و تشکل های منطقه ای در حال شکل گیری است لذا ائتلاف سه کشور می تواند ضمن تامین منافع ملی هر کدام از آنها، این ائتلاف را به بازیگری جهانی مبدل سازد. این امر با توجه به ظرفیتهای موجود میان کشورها، اجرایی بوده و صرفا نیازمند اراده آنها برای تحقق این مهم می باشد.
3) همکاری در بخش انرژی محور دیگر همکاری های سه کشور می باشد. چنانکه ذکر شد اجرای خط لوله صلح و توسعه که به دلیل شرایط امنیتی منطقه و برخی کارشکنی های غربی ها همچنان در ابهام باقی مانده، می تواند گامی موثر در تحقق این فرآیند باشد. همانطور که سه کشور به توافقاتی دست یافته اند، طرح مذکور ضمن تامین نیازهای انرژی پاکستان و هند می تواند به حل اختلافات سیاسی دو کشور و بازگشت آرامش به منطقه منجر گردد. ورود چین به این پروژه می تواند نقطه اطمینانی برای اجرای اهداف آن باشد، هر چند که آمریکا و غرب به دلیل اهداف سیاسی در این زمینه مانع تراشی می نمایند چنانکه تاکنون نیز سیاستهای آنها از موانع اصلی تحقق این طرح بوده است. بخش دیگر فعالیتهای سه کشور در حوزه انرژی می تواند معطوف به فعالیتهای صلح آمیز هسته ای باشد. ظرفیتهای سه کشور در این زمینه، راهی برای دستیابی آنها به علوم روز هسته ای برای مصارف صلح آمیز بویژه تامین انرژی است.
4) با توجه به بحران های امنیتی موجود در منطقه، همکاری های کشورهای مذکور در بخش امنیتی امری الزام آور است. بحران شدید امنیتی در افغانستان به دلیل حضور اشغالگران، فعالیتهای باندهای قاچاق مواد مخدر و کالاهای تجاری در نقاط مرزی، چالشهایی را برای سه کشور به همراه داشته است. توافقات امنیتی و توسعه مناسبات نظامی می تواند راهکاری برای مقابله با این چالشها باشد چنانکه در سفر دکتر احمدی نژاد به این کشورها، پیرامون این مسائل بحث و تبادل نظر شد.
در مجموع می توان گفت که توسعه روابط ایران، پاکستان و هند که در سفر رئیس جمهور کشورمان به این کشورها مورد تاکید قرار گرفت در شرایط کنونی امری الزام آور و در چارچوب منافع ملی آنها می باشد. البته در این مسیر چالشهایی نظیر بحران های امنیتی، حضور نیروهای بیگانه در منطقه (افغانستان) کارشکنی های غرب که با جوسازی و تفرقه افکنی میان کشورهای منطقه اجرا می شود، اختلافات مرزی میان هند و پاکستان و ... وجود دارد که با توسعه رایزنی و تکیه بر اشتراکات می توان به حل آنها پرداخت. توسعه روابط سه کشور نه تنها تامین کننده منافع ملی آنها است بلکه راهکاری برای تبدیل شدن آنها به قطبی منطقه ای و بین المللی است که مسلما دستاوردهای بسیاری برای آنها به همراه خواهد داشت.