آزادی در حقوق اساسی بشری (تبیین مبانی نظری)

محمد قربان‌پور
در حقوق بشر مطرح در حوزه آکادمیک ، آزادی از حقوق اولیه و اساسی شهروندان در یک جامعه دموکراتیک و مبتنی بر قانون است.از این رو آزادی در کنار اختیار، معنی و مفهوم می یابد و به عبارت دیگر اختیار در مقابل جبر ظاهر می گردد.آزادی در معنای مطلق خود حاوی دو بار منفی و مثبت است که منظور ما در اینجا تاکید بر مشروعیت جنبه مثبت و پرهیز از جنبه منفی آن می باشد.
به طور کلی بحث آزادی در حوزه های آزادی عقیده،بیان،تجمعات،انتشار،دسترسی به اطلاعات و ... ظهور می یابد که در حقیقت جملگی به بحث آزادی اندیشه و تفکر باز می گردند.به عبارت دیگر از حوزه اندیشه است که جلوه های درونی انسان ها شکل گرفته و به انحاء مختلف در خارج تجلی می یابد.>تفکرات مختلف به تناسب مبانی فکری خود آزادی را برمبانی متعددی قرار می دهند.به عنوان مثال در غرب آزادی انسانها را از جمله برمبنای فردگرایی استوار می سازند. از منظر این تفکر انسان ها به مثابه موجوداتی فرض می گردند که از مبنای آفرینش خود ، یعنی خداوند مستقل و بی نیاز تصور می شوند.هر انسان واحد، کانونی از گرایش ها و خواسته هاست و با تکیه بر عقل تجربی خود قادر به شناخت و تشخیص راه خود است و در این روند نیازی به هدایت دیگران ندارد.این دیدگاه نهایتا منجر به نفع گرایی می شود.
از نظر تفکر اسلامی این دیدگاه مورد قبول نیست چرا که مبنای خود را بر عقل انسان قرار می دهد حال آنکه از نظر معتقدین به مکتب اسلام ، عقل انسان به جهت تحت نفوذ بودن عقاید ،باورها واحساساتی که ممکن است ریشه در باطل داشته باشند امکان تصمیم گیری و همه جانبه نگری را ندارد.تفکر غربی موهبت آزادی را به طور طبیعی یا ذاتی در وجود انسان می داند اما دیدگاه اسلامی معتقد به اعطای آن از سوی خداوند است، چه آنکه قرآن می فرماید: «ولقد کرمنا بنی آدم».اهمیت این بحث در تعیین حدود و ثغور آزادی مشخص می شود.
در حقیقت پاسخ به این سوال که آیا انسان به صرف انسان بودن از حقوق متمتع می شود یا اینکه فقط برخی از انسان ها با حصول شرایطی از برخی حقوق متمتع می شوند، به واقعیت اساسی نحوه نگرش به آزادی انسان و تخییر او باز می گردد.براساس آموزه های دینی معتقدیم خداوند متعال از لحظه آفرینش، انسان را مختار آفریده و به او آزادی در اختیار و انتخاب عطا فرموده است.آنجا که می فرماید:« انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اما کفورا»یا » لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی».
اما دیدگاه آکادمیک برای حقوق بشر و از جمله حق آزادی، سه مولفه اصلی و فراگیر قائل است.به اعتقاد متخصصین این فن،تمتع انسان از این حقوق و به ویژه حق آزادی ،به صورت جهانی(Universal)، لایتجزا(Inalienable) و غیر قابل تقسیم (Indivisiable) است.به عبارت دیگر همه افراد بشری از این حقوق بهره مند می شوند، این حقوق از ذات و کرامت انسان جدایی ناپذیر است و بالاخره همگی این حقوق از اهمیت برابر برخوردارند، اگرچه بعضی همچون عدم تبعیض و حق آزادی از نظر جایگاه در موقعیت مبنایی قرار می گیرند.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصل بیستم خود با بیان اینکه «همه افراد ملت ...از همه حقوق انسانی،سیاسی،اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین اسلامی برخوردارند.»، بر این حق بنیادین بشری تاکید دارد. از نظر بیان مصداق ،اصل دوازدهم به آزادی اقلیت های مذهبی در انجام اعمال مذهبی خود اشاره می کند.
اما حق بر آزادی که از جمله حقوق مدنی و سیاسی شناخته می شود، در لاقیدی به سر نمی برد. این مهم را در شماره های آتی به تناسب بررسی جلوه های دیگر حق بر آزادی همچون آزادی بیان بررسی خواهیم کرد.