گناه «مصباح» بودن!

مرتضى صفار هرندى
نقش علامه مصباح یزدی در نمایاندن جلوه های تفکر ناب اسلامی و برملا ساختن زاویه تند اندیشه ها و رفتارهای فاصله گرفته از مبانی، او را در کانون هدف گیری توپخانه تخریبی دوم خردادی ها قرار داده بود.متاسفانه شلیک کنندگان این خط آتش از داعیه داران بعدی اعتدالگرایی تا خروج کنندگان «بر» و «از» حاکمیت را شامل می شدند.
«ذنب لایغفر» مصباح بیان بی پرده و پیرایه الگوی حکومت طراز معارف قرآن و عترت بود. او در خلال سلسله مباحث خود درباره نظریه سیاسی اسلام تاسیسی و نه امضایی بودن نظریه سیاسی اسلام و تفاوت آن با دیگر الگوها در نگرش به مقوله های آزادی، نقش مردم، مقبولیت و مشروعیت، حقوق بشر، تفکیک قوا، قانون، تسامح، تکثر و مقوله های متعدد دیگری را محققانه و در عین حال شفاف مورد بررسی قرار داد. زمان طرح این مباحث دوره بدمستی و نفس کش طلبی کسانی بود که سرخوش از پیروزی سیاسی، الگوی دموکراسی غربی را پایان تاریخ می انگاشتند و به زعم آنان سخن مخالف خصوصا که مستدل و مجاب کننده باشد بایستی به شدیدترین وجه سرکوب می شد! آنها با اندیشمندی مواجه بودند که با داشتن سابقه ای مثل برعهده گرفتن دبیری «گروه ولایت» متشکل از بزرگانی مثل رهبر معظم انقلاب، شهدا بهشتی، باهنر، قدوسی، ربانی شیرازی، ربانی املشی و مرحوم آیت الله مشکینی و ... در اولین روزهای آغاز نهضت امام (سال 1341) که شکل گیری حکومت اسلامی یک آرزوی دست نیافتنی تصور می شد تحقیق در این موضوع را آغاز کرده و در واقع از سابقون در این جهاد بزرگ در شرایط اختناق پلیسی رژیم ستمشاهی بود. اکنون او خویش را رسالتمند حفظ ثمره به بلوغ رسیده و ارجمند آن مجاهدات می دید. او بایستی خود را برای پذیرش تبعات این پایداری آماده می ساخت. چرا که خصلت نابردباری روشنفکری بیمار نسبت به نظر مخالف خصوصا از جنس تاکید شرع و قواعد آن، از ابتدای شکل گیری این روشنفکری در حوادثی مثل بر دار کردن شیخ فضل الله نوری به خاطر اصرار بر لزوم مشروعه بودن مشروطه، خود را نشان داده بود.
همان گونه که پیش از این بیان شد آنها با ایجاد گفتمان مصنوعی «نفی خشونت» از عملکرد پیامبر در برخورد با کفار تا اجرای حدود مصرح الهی را هدف لجن پراکنی قرار داده بودند.
کمترین مخالفت ولو علمی و محققانه در برابر این فضا، سوژه ای برای شبکه پروپاگاندایی می شد که یک سر آن در رادیوهای بیگانه و رسانه های ضدانقلاب خارج کشور و سر دیگر آن در روزنامه های زنجیره ای و حتی بخشی از بدنه قوه مجریه بود. خصلت دیرینه شجاعت آیت الله مصباح در برخورد با انحرافات فکری او را در خط مقدم جبهه مدافعان مبانی اعتقادی اسلام و نظام قرار می داد. او معتقد بود: «وظیفه دینی و غیرت دینی به ما اجازه نمی دهد که شاهد اهانت به مقدسات باشیم و ساکت بمانیم. اسلام برای دفاع از مقدسات دینی خشونت را تجویز کرده است. وقتی اسلام و مقدسات از جان و مال خود و فرزندانمان عزیزتر است، می توانیم برای دفاع از آنها حتی جان خود را به خطر افکنیم. از این جهت اگر کسی به مقدسات دینی توهین کرد انسان می تواند او را مجازات کند مگر این که اقدام او موجب فساد بیشتری باشد.»
آیت الله مصباح با یاد آوری فتوای امام درباره مهدورالدم بودن سلمان رشدی که در هیچ دادگاهی صادر نشده و در عین حال مورد اتفاق نظر همه فقهای شیعه و سنی است انگیزه خود را از طرح این بحث این گونه بیان کرده بود: بنده در جهت انجام وظیفه خویش تصمیم گرفتم بت نفی مطلق خشونت را بشکنم و این تصور را که هر خشونتی بد است و هر نرمشی مطلوب است نفی کنم... بلکه هر کدام از آنها با قیودی و در چارچوبه ای مطلوب است.
با این طلسم شکنی، بارانی از اتهام «خودسری» آیت الله مصباح در بیان نظرات فقهی خود بر سر او باریدن گرفت. حال آن که یک ماه پیش از آن که رهبر معظم انقلاب در نمازجمعه مهرماه 1378 بر حرمت شرعی اعمال غیرقانونی حتی برای مقلدان مراجع تقلید دیگر تاکید کنند آیت الله مصباح از کسانی که برخلاف دستورات مقام معظم رهبری عمل می کنند تبری جسته بودند.
بیان مسلمات فقهی مورد قبول شیعه و سنی از سوی آیت الله مصباح و تکیه او بر فتاوی امام (ره) در تحریر الوسیله با نامیده شدنش از سوی روزنامه های دوم خردادی به عنوان تئوریسین خشونت همراه شده بود. این جوسازی ها چنان برای شبکه انگلیسی بی بی سی جذاب بود که برای مقابله با آیت الله مصباح، مصاحبه ای را با آیت الله صانعی ترتیب داد. اما آیت الله صانعی گریزی از این نداشت که اذعان کند: «در مورد کسی که به پیغمبر و معصومین ناسزا بگوید روایت داریم که کشتن او برای هر کس که شنید جایز است.» او در عین حال با به میان کشیدن استثنا در موارد بیم ضرر برای قاتل فرد ناسزاگو و یا مسلمان دیگر، سعی کرد تفاوت دیدگاه خود را با آیت الله مصباح بیان کند. اگر مبانی دینی و مستندات فقهی ملاک قضاوت درباره نظرات استاد مصباح واقع می شد حتی با تمسک به اختلاف سلایق فقها، یافتن نکته غیرقابل دفاع در این نظرات تقریبا ناممکن بود. اما از کسانی که «تفکر شیعه گری را موجب انحطاط حکومت و مانعی برای دموکراسی و فرهنگ شهادت را خشونت آفرین» می دانستند برمی آمد که زشت ترین نسبت ها را به آیت الله مصباح بدهند. در فهرستی که نویسندگان کتاب بازی ترور با بررسی روزنامه های دوم خردادی فقط در مدت یک سال بیان این توهین ها جمع آوری کرده اند این تعابیر درباره آن شخصیت علمی و دینی دیده می شود: «تئوریسین خشونت، فیلسوف خشونت، عامل وحشت، خطیبی چون ولید و معاویه، آدمکش، پرخاشگر، تحریک کننده به قتل، خائن به اسلام و انقلاب، صاحب تفکر خوارج، مخالف انقلاب اسلامی، مبلغ آنارشیسم و فاشیسم همسو با انجمن حجتیه و همسو با دشمنان، جاهل و ابله»
اما میزان و کیفیت حمایت رهبر معظم انقلاب از آیت الله مصباح در آن سالها در مورد هیچ یک از شخصیت ها سابقه نداشت. پس از بیان این نکته در شهریورماه 1378 از سوی رهبر معظم انقلاب که این «شخصیت عزیز و عظیم القدر خلأ علامه طباطبایی و شهید مطهری را در زمان ما پر می کند، معظم له در آبان ماه 1379 نیز که آیت الله مصباح به تهمت جدید مخالفت با دستورات رهبری متهم شده بود، این حمایت محکم را از او ابراز نمودند:
«این هجوم های تبلیغاتی که به شخصیت های برجسته و انسان های والا و با اخلاق برجسته وارد می کنند اینها همه اش نشان دهنده اهداف و نیات دشمن است. یک نفر مثل جناب آقای مصباح که حقیقتا این شخصیت عزیز جزء شخصیت هایی است که همه دلسوزان اسلام و معارف اسلامی از اعماق دل بایستی قدردان و سپاسگزار این مرد عزیز باشند، مورد هجوم تبلیغاتی قرار می گیرد! حرف رسا و نافذ، منطق قوی و مستحکم هر جایی که باشد، آنجا را دشمن زود تشخیص می دهد چون حسابگر است. دشمن آنجا را می شناسد و به مقابله اش می آید، با مرحوم مطهری هم همین جور برخورد کردند.»
در آن روزها آنچه بیش از همه چیز اهل درد را می آزرد (و متاسفانه تاکنون نیز ادامه یافته است) ورود افرادی به صحنه بود که به عمده شدن اختلاف سلایق سیاسی گذشته با این موج همراه می شدند. گاهی این همراهی به انکار واقعیت های تاریخی هم منجر می شد. اتهام مخالفت آیت الله مصباح با مبارزه پس از تبعید امام (ره) در شرایطی با حرارت فراوان از سوی این دسته از مخالفان او مطرح می شد که روند امام زدایی در جبهه دوم خرداد شدت گرفته بود. اما افرادی مثل آقای سیدعلی اکبر محتشمی پور که از همان زمان مبارزه با آیت الله مصباح برایشان در اولویت قرار داشت، ادعا می کردند آیت الله مصباح مبارزه با رژیم شاه و همراهی نهضت امام را پس از 15 خرداد 42 کنار نهاده است. حال آن که حتی مخالفان فکری آیت الله مصباح مثل آقایان دعایی، حجتی کرمانی و ... اعتراف داشتند که او نه تنها پس از خرداد 42 بلکه حتی در روزهای پر از وحشت و خفقان پس از تبعید امام در پاییز 1343 نویسنده، تهیه کننده و توزیع کننده شدیداللحن ترین نشریه حوزه علمیه قم برضد شخص شاه (نشریه انتقام) بوده است.
نشریه ای که به قول آیت الله مسعودی خمینی «اگر آن زمان معلوم می شد که چه کسی این نشریه را تهیه می کند و این مطالب را می نویسد، قطعا آقای مصباح به بهشت رفته بود.» و فقط یافتن قرائنی درباره ارتباط بین این نشریه و هیئت های موتلفه پس از قتل حسنعلی منصور و خطرناک تلقی شدن آیت الله مصباح و متواری شدن وی از ادامه انتشار آن جلوگیری کرد.
تعجب آور است که آقای محتشمی به رغم سالها معاشرت با آقای دعایی در نجف اشرف از او نشنیده باشد که ترتیب فرار دعایی از قم به نجف را آیت الله مصباح داده بود و آقای دعایی در این فرار از کشور حامل نامه ای از فضلای قم به امام بوده که نویسنده آن کسی جز استاد مصباح یزدی نبوده است، نامه ای که به گفته دعایی ابراز رضایت وخوشحالی امام را به دنبال داشت.
مصباح یزدی دانشمندی است که پس از هجرت شهید بهشتی به هامبورگ به عنوان ملجأ فکری گروههای اسلامی و حامی نهضت امام عمل می کند و نام او تا سال 1349 در کنار بقیه بزرگان حوزه های علمیه در اعلامیه ها و نامه ها دیده می شود. اما صراحت مصباح در برابر انحرافات فکری گروه های مبارز و اعوجاج برخی از ارباب اندیشه پردازی - که به عقیده وی زمینه ساز انحراف جوانان متدین به سوی مکاتب الحادی بودند : در دهه 50 انگ مخالفت با مبارزه را از سوی این گروه ها بر پیشانی او می نهاد.
تلاش علمی او برای مقابله فکری با الحاد و التقاط و نیز نهی اکید او نسبت به همکاری گروه های مسلمان با مارکسیست ها به همین تبلیغات دامن می زد. وقتی این همکاری به غلبه الحاد بر مبارزات اسلامی و خسارات سنگین ناشی از آن منجر شد، مبارزان اصولگرای مسلمان برای مقابله با این مشکل از افرادی مثل شهید مطهری و مصباح یزدی و مراکزی مثل موسسه در راه حق مدد خواستند. در آن زمان مطهری و مصباح بر خلاف برخی که مکاتبی مثل مارکسیسم را صرفا رقیب اسلام می پنداشتند، معتقد بودند که مارکسیسم «الدالخصام» اسلام است. این نگاه نه تنها مصباح بلکه حتی شهید مطهری را در میان بسیاری از مبارزان به اتهام مخالفت به مبارزه می نواخت.
یکی از ادعاهای سست و بلکه حیرت آور افرادی مثل آقای محتشمی و ... موضوع همسویی مصباح با انجمن حجتیه بوده است. واقعا فیلسوف و متکلمی مثل آیت الله مصباح چگونه می توانست همسو با کسانی باشد که طرد فلسفه و عرفان از شاخصه های اصلی اندیشه آنان بود؟ مستمسک این ادعا از خود آن مضحک تر است. افرادی مثل سیدحسین موسوی تبریزی از برگزاری جشن نیمه شعبان در سال 57 برخلاف نظر امام در موسسه در راه حق : که علاوه بر آیت الله مصباح افرادی مثل آیت الله سیدمحسن خرازی، شهید حقانی، دکتر احمدی اداره آن را برعهده داشتند : برای اثبات همسویی با انجمن حجتیه یاد کرده اند. در حالی که به گفته آیت الله استادی در آن مقطع فعالیت های این موسسه به سبب عملیات ساختمانی در ساختمان اصلی در یک خانه قدیمی در کوچه ای تنگ انجام می شد که اصلا برگزاری جشن در آن امکان پذیر نبود. عدم درج نام آیت الله مصباح در بیانیه های مدرسین قم در اوج مبارزات سال 57 نیز از دیگر موضوعات برای اثبات مبارز نبودن او بود! پس از درج نام آیت الله مصباح در ذیل بیانیه مدرسین قم به مناسبت اولین خیزش در دور نهایی مبارزه (یعنی 19 دی 56) به سبب درخواست های مکرر دانشجویان مسلمان مقیم خارج کشور مصباح و یارانش برای غنابخشی فکر مبارزه اسلامی به تناوب در سفر به کشورهای مختلف بودند. اسناد ساواک نیز از تعقیب سایه به سایه او : که حتی در پخش اعلامیه ها فعال بوده است : حکایت دارد. با تاسف باید پذیرفت جریان مخالف با مبانی انقلاب توانست با تحریک حساسیت های مربوط به اختلاف سلایق سیاسی دهه 60 نیروهای حامی امام، برخی از آنان را در سنگر توپخانه پرحجم خود برضد نگهبانان میراث اندیشه ناب اسلامی قرار دهد.