آیا کشور در یک بحران قرار دارد؟

فرید الدین حداد عادل

آیا کشور در یک بحران قرار دارد؟ اگر چه این سوال برای کسانی که به اوضاع سیاسی اجتماعی کشور حساس هستند، تعجب انگیز است، ولی پاسخ به این پرسش، دست کم یک فایده دارد، اگر حوادث پیش از انتخابات دهم را مرور کنیم، شاید با قراینی برخورد کنیم که در آن زمان می توانستند موید وقوع یک انقلاب مخملی، اغتشاش اجتماعی و با بحران سیاسی شدید باشند. اگر بپذیریم که در کوران یک بحران شدید و عمیق قرار داریم – که نگارنده آن را پذیرفته است – باید از خودمان و متولیان امور مختلف چند سوال مهم زیر را بپرسیم:
1- خصوصیات درجه یک و درجه دو این بحران چیست؟
2- اصلی ترین مسئله و فوری ترین کار پس از شروع یک بحران چیست؟
3- چه کسانی سبب وقوع بحران بودند و هر کدام چقدر تاثیر داشتند؟
در بحران موجود فضای کشور به نظر می رسد فقط لایه های خیابانی آن تا حدودی فروکش کرده است و می توان حدس زد که در طول چهار سال آینده و به خصوص در مواقع انتخابات، دوباره سرخی آتش آن پیدا شود. می توان گفت خاستگاه این بحران – که شناخت عاملان آن بحث مهمی است – مسئله به سرعت به اجتماع کشیده شد، متأسفانه بروز اجتماعی این بحران یک آشوب خیابانی بود. تجمع هواداران کاندیداهای شکست خورده در قالب جنبش سبز، خیلی زود و سریع و گسترده به آشوب خیابانی بدل شد. سوال از چرایی محبوس شدن آشوب ها در تهران نیز باز گره گشای فهم اجزایی خاص از این بحران است. متأسفانه وقتی نام انقلاب مخملی مطرح شد – فارغ از صحت و سقم آن – بحران جنبه امنیتی گسترده پیدا کرد. گستردگی و خشونت موجود در اعتراض ها جوابی جز سرکوب نداشت. دو طرف متوجه اهداف خود در مواجه با مسئله بودند و به همین دلیل بحران صورت امنیتی شدید پیدا کرد. وقتی از امنیتی شدن سخن به میان می آید، یعنی این که باید بپذیریم اصحاب فرهنگ، اجتماع و سیاست، مقبولیت و جایگاه خود را از دست می دهند به این ترتیب زمینه بستر بحران اخیر طبق نمودار زیر میها شده است:
مسایل سیاسی ← مسایل امنیتی ← مسایل اجتماعی
به نظر می رسد تا روز 23 خرداد، بحران سیاسی بود. از روز شنبه فردای انتخابات تا شنبه پس از نماز جمعه مقام معظم رهبری بحران بیشتر رنگ و بوی اجتماعی داشت. ولی پس از دل جویی رهبری از برخی نخبگان سیاسی مخالف و درخواست ایشان از معترضین و فعالان سیاسی و کاندیداها و طرفداران آنها برای اجتناب از حضور در خیابان ها و مواجهه با نیروهای انتظامی، بحران ابتدا طعم امنیتی و سپس به طور کامل ماهیت امنیتی پیدا کرد. امنیتی شدن اتفاقات و حوادث و تحلیل ها و برداشت ها کار را بسیار پیچیده کرد. در جلسه جمعه عصر که با حضور دو کاندیدا جریان چپ به علاوه آقای خاتمی و آقای سید حسن خمینی (به شرط صحت) برگزار شد با وجود پیغام هایی که از جانب مسئولین انتظامی و امنیتی دریافت کرده بودند، مصمم شدند راهپیمایی روز شنبه به قوت خود برقرار بماند. این مسئله نقش تعیین کننده ای در انتقال مسایل و نزاع ها به حوزه امنیتی داشت. این تصمیم که مخالفت جمع مذکور با رهبری را تایید می کند، این گزینه رانیز تقویت می نماید که شاید تصمیم سازان بحران، با اطلاع از سست بودن ادامه تقلب در انتخابات به دنبال بهانه دیگری برای کشاندن معترضین به خیابان ها بودند ایجاد شکاف بین نظام و رهبری و هواداران آقایان موسوی و کروبی یکی دیگر از اهداف آن می تواند باشد. امروز ما شاهد تحقق بخشی از این اهداف و مسایل هستیم.
به ویژگی های دیگر این بحران خواهیم پرداخت.