احیای جنگ سرد/سیدیاسر جبرائیلی

پس از یک دوره درگیری های لفظی، مذاکره، پیشنهاد و تهدید، بالاخره مناقشات میان مسکو و واشنگتن از حالت «بحث های دیپلماتیک» خارج، و با تعلیق عضویت روسیه در پیمان نیروهای متعارف اروپا (CFE) وارد مرحله «عملی» خود شد. به گونه ای که هم اکنون می توان ماوقع را در قالب یک «بحران» مورد ارزیابی قرار داد.

بحران های بین المللی نوعی آزمایش اراده بین طرف های درگیر است. در طول دوره های تنش زیاد یا رویارویی، همواره کوشش هایی برای ارزیابی نیات طرف مقابل و نفوذ بر اراده او صورت می گیرد. ممکن است دشمن چنین نفوذی را از طریق اثرگذاری بر برداشت های طرف مقابل به دست آورد. در واقع، تصویری که یک دولت از دشمن خود دارد تاثیر زیادی بر رفتار آن گذاشته، در تعیین اینکه آیا او تاکتیک های چانه زنی قهری را اتخاذ می کند یا تمایل برای قبول خطر دارد، نقش مهمی ایفا می کند. مسئله اصلی برای هر یک از طرفین بحران، اعتبار دادن به تهدیدها و نمایاندن عزم و اراده خود به دشمن است. هیچکدام از دو طرف خواستار این نیستند که بحران به «برخورد» منتهی شود، زیرا روشن است که این نتیجه برای هر دو مرگبار خواهد بود. بنابراین هدف، متقاعد کردن طرف مقابل در این مورد است که اگر قرار است از بروز مصیبت جلوگیری شود، او باید کنار کشیده یا از ادامه رقابت منصرف شود.

آنچه که هم اکنون میان مسکو و واشنگتن در حال وقوع است را می توان در این چارچوب گنجاند.
پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی، آمریکا که پیروز این میدان بود سعی کرد با راه اندازی انقلاب های رنگی در کشورهای همجوار و محاصره نظامی روسیه با بهره گیری از «ناتو»، تیر خلاص مسکو را نیز شلیک کرده و برای همیشه از شر آن رهایی یابد. اما با توقف و بعضا بازگشت این انقلاب ها از یک سو، و تجدید ساختار روسیه برای ورود به یک عرصه رقابت جدید از سوی دیگر، مسکو باز هم توانست تحقق رویای «جهان تک قطبی» به سرکردگی آمریکا را با مشکل مواجه کند. این است که در حال حاضر واشنگتن می کوشد با کمک گرفتن از هم پیمانان اروپایی خود به تضعیف استراتژیک روسیه بپردازد؛ موضوعی که به دلیل مقاومت روسیه، وضعیت مناسبات دو کشور را به حالت بحران وارد کرده است.

هنگامی که واشنگتن از طرح خود برای استقرار یک سیستم موشکی و راداری در خاک اروپا و نزدیکی مرزهای روسیه خبر داد، مسکو در اولین واکنش خود نسبت به این موضوع، به ارزیابی عزم و اراده واشنگتن پرداخت. تهدیدهای سران ابرقدرت جنگ سرد مبنی بر هدف قراردادن هرگونه سیستم موشکی با پاسخ صریح واشنگتن مواجه شد. «اریک ادلمان» معاون وزیر جنگ آمریکا اعلام کرد: «واشنگتن حتی در صورت عدم توافق با روسیه تجهیزات ضدموشکی خود را در اروپا مستقر می کند.»

مسکو در دومین قدم با ارائه دو پیشنهاد (استفاده از پایگاه «قبله» و ایجاد یک مرکز تبادل اطلاعات در مسکو و بروکسل) به بررسی «علنی» نیت واشنگتن از استقرار این سامانه پرداخت. اما هنگامی که آمریکا با رد پیشنهادهای هدفمند مسکو، قصد خود را مبنی بر محاصره استراتژیک روسیه علنی کرد، برخی تحلیل گران از وقوع یک جنگ سرد جدید و آغاز مسابقه تسلیحاتی خبر دادند.

شنبه 23 تیرماه، ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه با صدور حکمی مبنی بر تعلیق «پیمان سلاح های متعارف اروپا» این جنگ سرد را احیا کرد.

روسیه در زمان جنگ سرد ده ها هزار تانک و سلاح سنگین به سوی اروپای غربی نشانه رفته بود تا در صورتی که جنگ سرد شدت گرفت، به سرعت بتواند از آنها استفاده کند و این نگرانی برای مردم غرب اروپا همیشه وجود داشت که ناگهان مورد حمله قرار گیرند. هدف «پیمان سلاح های متعارف اروپا» پایان دادن به این نگرانی بود و تا حدودی هم موثر واقع شد. پس از انعقاد پیمان یادشده، از تعداد تانک ها و سلاح ها کاسته شد، اما هم اکنون روسیه با خروج از این پیمان، قصد دارد در صورت ادامه تهدیدات آمریکا آرایش نظامی خود را به دوران جنگ سرد بازگرداند. بازتاب این اقدام مسکو تا حدی بود که روزنامه واشنگتن پست آن را «سمبل خشم روسیه از سپر دفاع موشکی» و نشان دهنده آن دانست که «این کشور به عنوان یک قدرت مدعی بازگشته و باید روی آن حساب کرد.»

اما حتی در صورتی که روسیه آرایش نظامی خود را به شکل دوران جنگ سرد بازگرداند، این قدرت نمایی و صف آرایی به درگیری منجر نخواهد شد؛ چرا که در این صورت هر دو طرف زیان خواهند دید. بنابراین، ماحصل این مناقشات یک دوره جنگ سرد جدید با هدف متقاعد کردن طرف مقابل برای کناره گیری یا انصراف از رویارویی است. اما کناره گیری یا انصراف مسکو از این رویارویی درحالی که واشنگتن سعی دارد از متحدان روسیه یارگیری کند، به معنای انزوای درازمدت آن خواهد بود.