مذاکره؛ ابزاری هدفمند یا هدفی ابزاری

در ساحت پر گستره و بس عمیق سیاست، گستره دیپلماسی یا «افزارمندی سیاسی» در حوزه سیاست خارجی جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا «رسالت دیپلماسی» در ژرفای سیاست خارجی هر کشور و «گسترش بخشی به توان ملی از طریق مذاکره» است. از همین رو، می توان مذاکره را بستر آرام، خردورزانه و کم هزینه ای دانست که براساس پارادایم حاکم بر ساحت سیاست یعنی فرمول «منابع- منافع» در معادله «استراتژی قدرت» جایگاه ویژه ای دارد و می تواند با کمترین هزینه ها، بیشترین منافع را برای کنشگران این ساحت فراهم سازد.
اما این نکته هم وجود دارد که در عرصه پر پیچ و خم و دهلیزهای هزار توی فعالیتهای سیاسی با هدفهای متفاوت، مذاکره همواره در مقام مکانیسم اجرایی حصول به قدرت یا توان ملی بیشتر به کار نمی رود؛ بلکه از «جنبه اثباتی» خارج شده و با پذیرش «محتوای سلبی» زمینه بروز فضای مناسب برای تحت فشار قرار دادن رقیب یا اتلاف انرژی و زمان کشی در برابر رقیب یا رقبای طرف مذاکره است. پنجشنبه گذشته فرانکفورت میزبان گروه 1 + 5 بود و نشست مقدماتی خود را پیش از اجلاس سازمان ملل در نیویورک برگزار کرد. اگر چه «ینس پلوئتنر» سخنگوی وزارت خارجه آلمان اعلام کرد این نشست تنها در سطح کارمندان عالی رتبه دولتی برگزار خواهد شد، اما در فضاسازی کنونی پیرامون پرونده هسته ای ایران، نباید اهمیت آن را نادیده گرفت. در همین فضاست که با وجود اعلام آمادگی ایران برای شروع مجدد مذاکرات، در ادبیات قشقاوی سخنگوی وزارت خارجه ایران و صحبتهای اخیر جلیلی دبیر شورای امنیت در این مورد، «اریک شوالیه» اصطلاح دیگری را وارد ادبیات پرونده هسته ای ایران می کند و مدعی می شود ایران تاکنون از وارد شدن به «مذاکرات جدی» درباره برنامه هسته ای اش خودداری کرده است. از سوی دیگر، زمانی که بحث در باب پرونده هسته ای ایران در میان است، دبیر شورای امنیت ملی کشورمان بیان می دارد: «جمهوری اسلامی ایران با اقتدار و بهره گیری از ظرفیتهای ملی و منطقه ای خود، آماده همکاری برای رفع نگرانیهای مشترک در عرصه بین المللی است.»
استخدام این واژگان از سوی هر دو طرف نمایانگر نبود اعتماد دو جانبه از سوی کنشگران به یکدیگر در به کارگیری واژه «مذاکره» است. این دیدگاه، نمایشگر این معناست که ایران کاربرد واژه مذاکره از سوی غربی ها را در راستای اعمال فشار بیشتر بر خود ارزیابی می کند و از این جهت در منطق خویش عملکرد قبلی غربی ها را در چند سال گذشته، مبین و تأیید کننده این معنا می داند و ادله محکمی را نیز در این باب ارائیه می کند. به همین نسبت، غربی ها نیز کاربرد مفهوم مذاکره از سوی ایران را در مسیر اتلاف انرژی و زمان برای غرب در جهت برخورد با ایران به شمار می آورند. جالب این است که آنها نیز با تکیه بر مبانی منطقی خویش، رفتار گذشته ایران را در این زمینه، مورد تأکید قرار داده و ادله ای قابل اعتنا در این زمینه فراهم ساخته اند.
در چنین فضای گفتمانی است که «مذاکره» نه وسیله ای برای حل و فصل مسأله موجود، بلکه هدفی ابزاری برای حصول به هدف غایی به شمار می آید و در عین دارا بودن «آرایش شکلی» قابل قبول، از «آرایش محتوایی» اصیل تهی می گردد.
به همین واسطه است که هر کدام از طرفین «نیمه خالی» یا «نیمه پر» گزارشهای البرادعی را می بینند و با دریچه نظر سیاسی و غیر حقوقی، به تجزیه و تحلیل آن اقدام می کنند. مذاکره، صنعت و یا بهتر بگوییم مکانیسمی هدفمند است که در مقام ابزاری کارآمد برای حصول به هدفهای ملی به کار می رود. اگر این معنا تحت تأثیر حاشیه های خواسته و ناخواسته، خود پرداخته یا دیگر ساخته و... از این هویت خالی شود و به هدفی ابزاری انتقال هویت یابد، این امکان را فراهم می آورد که در نهایت به ضد خود تبدیل شود و ضریب رو در رویی را در آینده افزایش بخشد.
از این روست که به نظر می آید قبل از شروع دور جدید مذاکرات ایران با 1 + 5 ، یک بار و برای همیشه به مقوله بنیادین باور اندیشی طرفهای «مذاکره به مذاکره» اقدام شود و طرفهای این بازی به صحبت شفاف با افکار عمومی در این ارتباط همت نهند. اخیراً «نووستی» هم با ارسال این خبر که «سرگئی لاوروف» با اشاره به پرونده هسته ای ایران گفته است: باید تأکید کنم که روسیه جایگزین معقولی برای راه حل سیاسی- دیپلماتیک مسأله هسته ای ایران نمی بیند، تأکید کرده است که بهترین روش «برای تأثیرگذاری از خارج بر ایران» نه منزوی کردن و نه تهدید و توسل به زور، بلکه جذب گسترده به همکاری است. حتی لاوروف هم مذاکره را نه راهی تعریف شده، پذیرفته شده و مشروع برای رسیدن به هدفهای مذاکره کنندگان برای حل مسأله، بلکه راهی برای تأثیرگذاری بر ایران دانسته است. اکنون باید پرسید منظور وی از تأثیرگذاری، چه تأثیری است؟
مهدی مطهرنیا