شهرک سازی در قدس اشغالی ؛ اهداف و نتایج

بصیرت:هسته اولیه شهر قدس بر روی تپه "اوفل" شکل گرفت که مشرف بر روستای "سلوان" بوده و از لحاظ امنیتی حائز اهمیت است. "عین سلوان" در تامین آب این شهر نقش به سزایی داشت، اما مدتی بعد همین هسته اولیه به مکان دیگری در کوه "بزیتا" و ارتفاعات "موریا" که گنبد الصخره مقدس بر روی آن بنا شده است، مهاجرت کردند.

دور شهر قدس دیوارهایی احداث شده بود که به مرور زمان برخی از آنها تخریب شد تا اینکه "سلیمان القانونی" پادشاه عثمانی دستور ساخت دیوارهای فعلی در اطراف این شهر را صادر کرد و بدین ترتیب محدوده جغرافیایی قدس شریف مشخص شد و این در حالی بود که قبلا دیوارهای این شهر در امتداد شمال ادامه یافته و در مرحله ای از تاریخ به منطقه مسجد معروف به "مسجد سعد و سعید" نیز رسید.

در سال 1863 نخستین شهرداری قدس اشغالی تاسیس شد و در اواسط قرن نوزدهم محله های یهودی در شهر قدس شکل گرفتند تا بدین ترتیب مرزهای سیاسی در شهر قدس به وجود بیاید. در راستای همین هدف ایدئولوژیک مرزبندی های سیاسی، در سال 1850 محله "یمین موشه" در منطقه جوره العناب احداث شد تا هسته اصلی محله های یهودی نشینی باشد که در بیرون از دیوارهای شهر قدس و در مناطق جنوب غربی، شمال غربی و غرب این شهر احداث می شدند. در سال 1858 میلادی نیز محله های "مئاه شعاریم" در منطقه المصراره و "ماقور حابیم" در منطقه "المسکوبیه" احداث شدند.

در نتیجه شکل گیری مناطق صهیونیست نشین در حومه منطقه عرب نشین و تحت تاثیر این عقیده و باور صهیونیستی که شهر قدس همواره از اکثریت یهودی برخوردار بوده است، دولت قیم انگلیس و سران صهیونیستی برای ترسیم مرزهای شهر قدس با محوریت حضور یهودیان در آن به توافق رسیدند و این در حالی بود که مساحت محله یهودی نشین بخش قدیمی شهر قدس از 5 دونم بیشتر نبود و کل جمعیت این بخش نیز از 90 خانوار فراتر نمی رفت. مرزهای جدید شهر قدس از جهت غربی تا چندین کیلومتر ادامه می یافت و تمامی محله های جفعات شاؤول، شخنات موتنفیوری، بیت مکیرم، شخنات مبوعلیم و بیت فجان را که در فاصله هفت کیلومتری از دیوارهای شهر قدس قرار داشتند در بر می گرفت، اما این مرزها از طرف جنوب و شرق بیش از چند صد متر گستره نداشت و تنها تا آستانه دروازه های روستاهای عرب نشین مجاور این شهر از جمله؛ روستاهای الطور، شعفاط ولفتا، دیر یاسین، سلوان، العیسویه، عین کارم، المالحه و بیت صفافا امتداد می یافت و این در حالی بود که روستاهای مذکور تقریبا به طور کامل به شهر قدس چسبیده بودند و حتی می توان گفت که هر یک از آنها به منزله یکی از حومه های این شهر به شمار می رفت.

در سال 1921 مرزهای جدیدی برای شهر قدس ترسیم شد که هم مرزهای بخش قدیمی شهر قدس را در بر می گرفت و هم در بخش شرقی دیوارهای شهر قدس منطقه ای با عرض 400 متر به مساحت این شهر اضافه می شد. علاوه بر این، محله هایی مانند باب الساهره، وادی الجوز و شیخ جراح در سمت شمال نیز در داخل محدوده جدید شهر قدس قرار گرفت. از سمت جنوب نیز خط مرزی شهر قدس به همان دیوارهای شهر محدود می شد، ولی در بخش غربی که مساحت آن چندین برابر بخش شرقی بود با توجه به وجود مجتمع های بزرگ یهودی نشین در کنار برخی مجتمع های عربی مانند القطمون، بقعه الفوقا، التحتا، الطالبیه، الوعریه، شیخ بدر و مامن الله، تمامی این منطقه در داخل مرزهای جدید شهر قدس قرار گرفت.

نقشه جدید مرزهای شهر قدس در سال 1964 طراحی شد که به موجب آن، محدوده حفاظتی این شهر تا حد زیادی گسترش یافت، اما این بار نیز بیش ترین توسعه شهر قدس به بخش غربی آن مربوط می شد و محله های یهودی نشین جدیدی که در سال 1931 خارج از محدوده این شهر قرار داشتند، به آن ملحق شدند. در بخش شرقی شهر قدس نیز روستای سلوان در بخش جنوبی و وادی الجوز به مساحت آن افزوده شدند تا بدین ترتیب مساحت کلی آن به 20.199 دونم (هر دونم معادل 1000 متر مربع) به ترتیب زیر برسد:

1
اراضی اسلامی
40 درصد

2
اراضی تحت سلطه یهودی
26.13 درصد

3
اراضی مسیحی
13.86 درصد

4
اراضی دولتی و املاک شهرداری
2.9 درصد

5
جاده و راه آهن
17.25


مجموع
100 درصد 

مساحت 4130 دونمی شهر قدس در سال 1918 به 7230 دونم در سال 1948 رسید و در سال های 1947 تا 1949 بار دیگر طرح تقسیم و ایجاد منطقه آزاد بین المللی در قدس مطرح شد. این طرح که قبلا نیز از سوی کمیته پادشاهی امور فلسطین "کمیته بیل" ارائه شده بود، مبتنی بر تشکیل دو کشور یهودی و عربی در سرزمین فلسطین و باقی ماندن شهرهای قدس، بیت لحم، اللد، الرمله و یافا در خارج از مرزهای این دو کشور و در عین حال احداث راه های آزاد و امن به منظور تردد و رفت و آمد در این مناطق بود. بر اساس طرح جدید تقسیم سرزمین فلسطین نیز قرار شده بود که دو کشور عربی و یهودی در سرزمین فلسطین تشکیل شود، ولی قدس به عنوان یک منطقه مجزا ( Corpus separatum ) میان دو کشور یهودی و عربی باقی بماند و بر اساس نظام بین المللی ویژه ای از سوی شورای قیمومت سازمان ملل متحد اداره شود. بر این اساس مرزهای شهر قدس علاوه بر خود این شهر، شهرهای دیگری مانند ابو دیس در شرق، بیت لحم در جنوب، عین کارم و موتسا و قالونیا در غرب و شعفاط در شمال را نیز در بر می گرفت.

اما جنگ سال 1948 و تشدید درگیری ها منجر به تقسیم این شهر به دو بخش شد. در 30 نوامبر سال 1948 طرف های صهیونیستی و اردنی توافقنامه آتش بسی را به امضا رساندند و در تاریخ 22 ژوئیه سال 1948 خط مرزی دو بخش غربی و شرقی شهر قدس تعیین شد. بدین ترتیب در پایان سال 1948 میلادی شهر قدس تقسیم شد و مرزهای آن به موجب توافقنامه آتش بس بدین شکل تعیین شده بود:
1
مناطق فلسطینی تحت سیطره اردن
2.220 دونم
11.45 درصد
2
مناطق اشغالی فلسطین (غربی)
16.261 دونم
84.21 درصد
3
مناطق ممنوعه و مناطق تحت اداره سازمان ملل
850 دونم
4.39 درصد

مجموع
19.331 دونم
100 درصد 
بدین ترتیب و پس از امضای توافقنامه آتش بس میان طرف های اردنی و اسرائیلی در 4 مارس 1949 ، شهر قدس در راستای مواضع سیاسی هر یک از طرفین میان آنها تقسیم شد و مساله تبدیل آن به یک منطقه بین المللی تحت اداره سازمان ملل متحد کان لم یکن تلقی شد. در 13 ژوئیه 1951 میلادی اولین انتخابات شهرداری در بخش عربی قدس انجام شد و این شهرداری اهتمام خاصی به تعیین و توسعه مرزهای قدس نشان داد تا بدین ترتیب ضمن افزایش جمعیت قدس با مشکل کمبود مسکن در این شهر نیز مقابله کند. در تاریخ 1 آوریل سال 1952 نخستین طرح تعیین مرزهای شهرداری قدس شرقی به تصویب رسید و مناطقی مانند روستای سلوان، راس العمود، الصوانه، ارض السمار و بخش جنوبی روستای شعفاط به محدوده حوزه استحفاظی قدس شرقی افزوده شد تا بدین ترتیب مساحت حوزه استحفاظی آن به 6.5 کیلومتر مربع برسد که تنها 3 کیلومتر مربع از آن را مناطق مسکونی تشکیل می دادند. در 12 فوریه سال 1957 شورای شهرداری قدس شرقی تصمیم گرفت مرزهای شهر قدس را توسعه دهد. "کاندل" با وضع برخی موانع و محدودیت ها برای ساخت و ساز در دامنه های کوه زیتون و دامنه های غربی و جنوبی کوه المشارف (اسکوپس)، تعلق مساحت های زیادی از اراضی این منطقه به صومعه ها و معابد، وجود مشکلات دیگری مانند مشاع (عمومی) بودن بخش اعظم زمین های این منطقه مانند شیخ جراح و شعفاط و عدم تفکیک زمین های آنها باعث عدم شکوفایی و رشد این مناطق شده بود. همچنین شورای شهرداری قدس در ژوئیه سال 1958 طرح توسعه مرزهای شمالی شهر قدس را مطرح کرد که بر اساس آن منطقه ای به عرض 500 متر در دو طرف خیابان اصلی منتهی به رام الله تا فرودگاه قلندیه به محیط این شهر اضافه می شد. مساله توسعه مرزهای شهر قدس همچنان در دستور کار قرار داشت و در همین راستا مقرر شد که شمای کلی شهر قدس تا سال 1959 طراحی شود، اما در عمل هیچ نتیجه ای حاصل نشد. در سپتامبر سال 1959 نام شهرداری قدس به استانداری قدس تغییر یافت، ولی این تغییر نام باعث افزایش بودجه و یا کمک های ارسالی به آن نشد. در سال 1964 و پس از انتخابات سال 1963 طرح توسعه مرزهای شهر قدس و افزایش مساحت آن به 75 کیلومتر مربع مطرح شد، اما آغاز جنگ سال 1967 این پروژه را متوقف کرده و مرزهای شهر قدس در همان محدوده مرزهای دهه 50 باقی ماند.

اما قدس غربی از هر دو بخش غربی و جنوب غربی توسعه یافت و مناطق جدیدی از جمله کریات یووال، کریات مناحم، عین غانیم و روستاهای عین کارم، بیت صفافا، دیر یاسین، لفتا و المالحه به محدوده آن اضافه شد تا بدین ترتیب مساحت آن به 38 کیلومتر مربع برسد. شهرداری قدس غربی در سال 1964 شمای کلی شهر قدس را ترسیم کرد و در سال 1968 نیز این نقشه تجدید شد.

 جنگ ژوئن و توسعه مرزها
اسرائیل در جنگ سال 1967 بخش شرقی قدس را اشغال و طرح های یهودی سازی خود را در این شهر آغاز کرد. دولت های بعدی " اسرائیل " اعم از دولت حزب کار، یا حزب لیکود نیز همین سیاست را ادامه داده و برنامه ریزی های استراتژیک و تاکتیکی ویژه ای برای دستیابی به این هدف خود انجام دادند. پس از اعلام توسعه مرزهای قدس و یکپارچه سازی آن در تاریخ 28 ژوئن سال 1967 و در راستای سیاست های رژیم صهیونیستی برای سیطره بر بیش ترین حد ممکن از اراضی قدس، تعدادی از عرب های ساکن این شهر وادار به ترک آن شدند. "رحبعام زئیفی" مرزهای جدید شهر قدس را طوری ترسیم کرد که 28 شهرک و روستای عربی در داخل آن قرار گرفته و در عین حال تمامی مجتمع های عرب نشین در خارج از این محدوده شهرداری قرار گیرند. بدین ترتیب مرزهای شهر قدس وضعیت عجیبی به خود گرفت و گاهی با تعیین خطوط توپوگرافی و گاهی نیز به واسطه خیابان ها دستخوش تغییر و تحول شد و بدین ترتیب مرحله جدیدی از ترسیم مرزهای این شهر آغاز شد که مساحت آن را از 6.5 کیلومتر مربع به 70.5 کیلومتر مربع افزایش داد و مساحت دو بخش شرقی و غربی آن در کل به 108 کیلومتر مربع بالغ شد که البته با توسعه بخش غربی آن در سال 1990 به 123 کیلومتر مربع رسید.

رژیم صهیونیستی از نخستین ساعت های اشغال شهر قدس سنگ بنای یهودی سازی این شهر را بنیان نهاد و بولدزرهای صهیونیستی در راستای سیاست های این رژیم کار تغییر چهره شهر قدس بر اساس طرح یهودی سازی و تحمیل واقعیت های موجود به طرف فلسطینی را شروع کردند تا بدین ترتیب اوضاع ژئوسیاسی دشواری بر این شهر حاکم شود که هیچ سیاستمدار یا جغرافیدانی نتواند آن را به وضعیت سابق بازگرداند. رژیم اشغالگر قدس قصد داشت با آغاز احداث محله های یهودی نشین در شهر قدس زمینه ساخت شهرک های صهیونیست نشین در اطراف شهر قدس را فراهم آورد و با اسکان صهیونیست ها در این شهرک ها وضعیت جغرافیایی و جمعیتی جدیدی را در این منطقه به وجود بیاورد که باعث تغییر در معادله جمعیتی آن به نفع صهیونیست ها شود. در نتیجه این سیاست های رژیم صهیونیستی، در حالی که فلسطینیان ساکن قدس اشغالی در سال 1967 اکثریت جمعیت این شهر را به خود اختصاص داده بودند، در سال 1995 به اقلیتی در این شهر تبدیل شدند و مالکیت 100 درصدی آنان بر اراضی شهر قدس در نتیجه عملیات مصادره و اجرای پروژه های شهرک سازی، راه سازی و ساخت و ساز در داخل مناطق عرب نشین به 21 درصد کاهش یافت. این رژیم در ادامه مراحل یهودی سازی و ترسیم مرزهای شهر قدس، تعیین مرزهای "قدس بزرگ" (متروپلیس) را آغاز کرد و بدین ترتیب مساحت آن به 840 کیلومتر مربع یعنی 15 درصد از کل مساحت کرانه باختری رسید و دور جدیدی از احداث شهرک های صهیونیست نشین در خارج از مرزهای شهر قدس آغاز شد که هدف از آن ها ایجاد ارتباط منطقه ای و جغرافیایی میان شهرک های کرانه باختری و شهرک های خارج از مرزهای شهر قدس و نیز احداث شبکه ای از جاده های ارتباطی میان این شهرک ها بود.
بدین ترتیب نقشه دولت اسرائیل برای شهرک سازی در منطقه قدس بزرگ، شهرک هایی مانند أفرات، گوش آتسیون، معالی ادومیم و جفعات زئیف را نیز در برگرفت و کار ساخت و ساز در آنها آغاز شد. جغرافی دانان از سال ها پیش به ارتباط تنگاتنگ مرزهای شهر قدس و قدس بزرگ اشاره کرده اند.
جمعیت و مساحت
جمعیت
افزایش جمعیت یهودیان ساکن قدس اشغالی و شهرک های اطراف آن یکی از استراتژی های اساسی رژیم صهیونیستی است و بدین وسیله تلاش دارد که برتری خود بر فلسطینیان را همواره حفظ کند. احداث محله های یهودی نشین با تراکم جمعیتی بالا باعث شده است که جمعیت یهودیان در سراسر قدس شرقی (تحت اشغال اسرائیل) پراکنده باشند و بیش ترین افزایش جمعیت آن ها نیز در شهرک های صهیونیست نشین دیده می شود که باعث ایجاد تعادل جمعیتی میان یهودیان و فلسطینیان قدس شرقی به نسبت 165 هزار یهودی در مقابل 170 هزار فلسطینی شده است. جمعیت یهودیان در دو منطقه قدس شرقی و غربی نیز به 413 هزار و 700 نفر یعنی 70.9 درصد از جمعیت این دو منطقه می رسد.

در صورتی که هزاران منزل جدید در دست احداث در شهرک های صهیونیستی اطراف قدس اشغالی مورد استفاده قرار گیرد و صهیونیست ها در آنها سکونت یابند، جمعیت ساکنان اسرائیلی قدس شرقی از فلسطینیان بیش تر شده و جمعیت فلسطینیان از 29.1 درصد در حال حاضر به 22 درصد از کل جمعیت ساکنان قدس اشغالی کاهش خواهد یافت.
ممانعت از ساخت و ساز عرب ها در مقابل افزایش ساخت و ساز یهودیان در داخل مرزهای شهر قدس
14 کیلومتر مربع از مساحت 70.5 کیلومتر مربعی شهر قدس یعنی 34 درصد از آن مصادره شده و در فاصله سال های 1967 تا 1995، 76 هزار و 151 واحد مسکونی از سوی دولت عبری در آن احداث شد که 64 هزار و 867 واحد از آن ها در داخل مرزهای قدس قرار داشت. این واحدها تقریبا 88 درصد از کل واحد های مسکونی ساخته شده در قدس را تشکیل می دهند. در مقابل فلسطینیان در طول این مدت تنها 8890 واحد مسکونی یعنی 12 درصد از کل واحدهای مسکونی تازه ساخت را با استفاده از سرمایه های شخصی و نه هزینه های دولتی احداث کرده اند. رژیم صهیونیستی 38 هزار و 534 واحد مسکونی جدید را نیز در اراضی مصادره شده از عرب های قدس شرقی احداث کرده است که این میزان 59.34 درصد از واحدهای مسکونی ساخته شده در داخل مرزهای قدس اشغالی (شرقی و غربی) را تشکیل می دهد.
در فاصله سال های 1990 تا 1993 نیز 9070 واحد مسکونی جدید در قدس اشغالی ساخته شد که 463 واحد از آن ها یعنی 5.1 درصد از کل این واحدها متعلق به عرب ها بود و با سرمایه شخصی آن ها احداث شده بود. در سال 1993 هم کار ساخت 2720 واحد مسکونی جدید به پایان رسید که تنها 103 واحد از آن ها یعنی 3.8 درصد از کل واحدهای مسکونی احداث شده در آن سال متعلق به عرب ها بود. در سال 1991 منطقه محل احداث واحدهای مسکونی عرب های قدس اشغالی 8.5 درصد از کل مساحت این شهر را به خود اختصاص داده بود و این میزان در سال 1992 به 9.3 و در سال 1993 به 6.3 درصد رسید.
جمعیت
تعداد واحدهای مسکونی
تعداد واحدهای مسکونی

سال 1967
سال 1995

عرب ها
12.010 واحد
21490 واحد

یهودیان
_
38.534 واحد

ساخت و سازهای صورت گرفته در سال 1995 در قدس اشغالی در مقایسه با ساخت و سازهای سال 1967 بدین ترتیب بوده است:

جمعیت ساکنان عرب و یهودی قدس شرقی نیز بدین ترتیب بوده است:
سال 1967
سال 1995

عرب ها
68 هزار و 600 نفر
170 هزار نفر

یهودیان
_
165 هزار نفر 
کل جمعیت داخل مرزهای قدس: 583 هزار 600 نفر.

در سال 1993 میلادی 144 هزار و 30 خانوار در داخل مرزهای قدس زندگی می کردند که از این میزان 116 هزار و 600 خانوار یهودی و تنها 28 هزار و 800 خانوار عرب بودند. میانگین اعضای یک خانواده عرب، 5.46 نفر و در مقابل میانگین افراد یک خانواده یهودی 3.53 نفر بود. اما علی رغم افزایش جمعیت فلسطینیان به نسبت کل جمعیت ساکن داخل مرزهای شهرداری های قدس شرقی و غربی از 25.8 درصد در سال 1967 به 28.3 درصد در سال 1967 و 29.1 درصد در سال 1995 همان طوری که در سطور قبلی نیز اشاره شد، میزان واحدهای مسکونی احداث شده برای ساکنان عرب قدس اشغالی کاهش یافته است.
مساحت

شهرک ها و خیابان های مورد نیاز جمعیت در حال رشد شهرک های صهیونیست نشین نیاز به مساحت های زیادی از اراضی قدس اشغالی دارد و در همین راستا، رژیم صهیونیستی طی یک پروسه برنامه ریزی شده با تصویب قوانین شهرسازی، اعمال محدودیت های مختلف برای صدور مجوزهای ساخت به عرب های ساکن قدس و مصادره اراضی سعی دارد زمین های مورد نیاز برای این منظور را تامین کند و به عنوان مثال از احداث ساختمان های بیش از سه طبقه در مناطق عرب نشین قدس جلوگیری می کند و این در حالی است که تعداد طبقات ساختمان های مناطق یهودی نشین به 8 طبقه نیز می رسد. بدین ترتیب و در نتیجه افزایش جمعیت فلسطینیان قدس اشغالی، این افراد مجبور به ترک مناطق مرکزی عرب نشین و مهاجرت به مناطق خارج از مرزهای شهر قدس و یا کرانه باختری می شوند که قوانین ساخت و ساز محدودیت های کم تری نسبت به قدس دارد و هزینه های ساختمانی نیز نسبت به مناطق داخل مرزهای قدس کم تر است.

در مقابل شرکت های ساختمانی رژیم صهیونیستی با مشوق های مختلف از سوی دولت به ساخت و ساز سریع واحدهای مسکونی برای صهیونیست ها تشویق می شوند و در حالی که هزاران واحد مسکونی برای یهودیان قدس اشغالی ساخته می شود، مناطق عرب نشین با کاهش ساخت و ساز مواجه هستند و از سوی دیگر، رژیم اشغالگر قدس برای ایجاد ارتباط میان شهرک های صهیونیستی خیابان های متعددی را در داخل مناطق و روستاهای عربی احداث کرده و باعث قطع ارتباط برخی از آنها می شود.