تشکیل اوپک گازی و مقاومت آمریکا/ داریوش صفرنژاد

در مورخه بیستم ماه ژوئن جاری (2007 میلادی) سنای آمریکا با 72 رای مثبت در برابر 23 رای منفی کشورهای خارجی را از ایجاد ساختاری از نوع «اوپک» در عرصه نفت و گاز طبیعی منع کرد و این حق را برای دادستانی کل آمریکا قائل شده تا ناقضین این قانون را تحت پیگرد قانونی قرار دهد.

سنای آمریکا در متن اصلاح شده ای که به تصویب نمایندگان آن رسیده، آورده است:

«... هر نوع اقدام مشترک و دسته جمعی برای ایجاد شکلی از کارتل یا جمعیت و اتحادیه و غیره از سوی کشورهای خارجی و یا موسسات آژانس های فعال در عرصه نفت و گاز طبیعی در هر کشوری با هدف ایجاد محدودیت در روند استخراج نفت و گاز یا هر نوع فرآورده های نفتی، برقراری و حفظ قیمت این محصولات و نیز ایجاد هر نوع محدودیتی در مبادلات بازرگانی مربوط به نفت، گاز طبیعی و یا فرآورده های آنها نقض قانون و اقدامی غیر قابل قبول و غیرقانونی محسوب می شود.

... هر کشور، سازمان و یا موسسات فعال در زمینه نفت و گاز طبیعی از این به بعد امکان استفاده از حق برقراری مشارکت در ایجاد چنین ساختارهایی را نخواهند داشت و در غیر این صورت تحت پیگرد قانونی دادستانی کل ایالات متحده قرار خواهد گرفت.»

در حقیقت و بدین ترتیب فصل تازه ای از سیاست آمریکا در تقابل با دارندگان نفت و گاز با رویکرد ایران باز شده و این بار اوپک گازی ابزاری خواهد بود در دستان آمریکا، که پیش از این نیز مخالفتش را با تشکیل آن بارها اعلام کرده بود.

ضرورت وجود و ایجاد تشکیلاتی نظیر اوپک گازی:

باتوجه به روند رو به رشد توسعه کشورهای مختلف در جهان و روند روز افزون پروسه صنعتی شدن در دنیای امروز و افزایش تعداد کشورهای در حال توسعه و صنعتی در جهان، به تبع این مهم تقاضا برای انرژی نفت و گاز به صورت روز افزون در حال افزایش می باشد.

با عنایت به محدود بودن میزان ذخایر شناسایی شده انرژی های فوق در نقاط مختلف جهان؛ لذا لزوم ساماندهی و ایجاد یک سیستم فعال جهت برنامه ریزی برای این مسئله به عنوان یک نیاز اساسی برای کشورهای محدود دارای ذخایر این انرژی ها خود را جلوه گر می نمایاند.

هم اکنون جهت صادرات نفت توسط برخی از کشورهای تولیدکننده عمده نفت در جهان، سازمانی تحت نام اوپک ایجاد گردیده است که به جهت مرکزیت سیستم هدایتی و کنترلی آن بر نبض تولید و صادرات نفت در جهان، تصمیمات این سازمان بر روی سایر کشورهای تولیدکننده نفت در جهان که

عضو آن نیز نمی باشند عملا تاثیرگذار بوده و منجر شده است تا همانند یک سیستم هوشمند و برنامه ریز بر روی کلیه تصمیمات در این عرصه بتواند تاثیرگذاری نموده و موثر واقع گردد.

برخی دلایل عدم ایجاد این سازمان تا به امروز:

در مورد گاز این مهم تا به امروز به انجام نرسیده است که برخی دلایل آن عبارت است از:

1- کشورهای دارای ذخایر طبیعی ثابت شده گاز در جهان که قدرت صادرات آن را نیز داشته باشند بسیار کمتر از دارندگان نفت می باشند.

2- تا به امروز به این اندازه نسبت به گاز احساس نیاز در جهان نشده و تا به این حد تقاضای جدی برای آن وجود نداشته است.

3- به همین دلیل تا به امروز اقدام جدی و عملی خاص در جهت ایجاد یک سیستم مرکزی و سازمان در راستای برنامه ریزی و متمرکز نمودن سیاستهای متخذه در قبال صادرات این انرژی ارزشمند به انجام نرسیده است.

برخی ضرورتهای ایجاد این تشکل:

در هر حال انجام این مهم امری ضروری می باشد که نبایستی از آن غفلت نمود، چرا که:

1- ایجاد یک سازمان و در واقع طراحی و راه اندازی یک سیستم عمل کننده در عرصه صادرات گاز در جهان، موضوعی است که بیش از همه نفع آن عاید کشورهای صادرکننده خواهد بود، چرا که در قالب این سازمان کشورهای دارای ذخایر طبیعی گاز و صادرکننده آن می توانند با اتخاذ یک سیاست واحد و برنامه ریزی شده به دفاع از حقوق حقه خود پرداخته و گاز را به قیمت واقعی و اصلی آن صادر نمایند.

2- با ایجاد این تشکیلات امکانی فراهم خواهد شد تا همه کشورهای دارای ذخایر گاز در جهان از آن منتفع و بهره مند گردند و طبیعی است به واسطه اینکه ایران و روسیه بیشترین ذخایر گاز طبیعی اثبات شده در جهان را دارا می باشند محوریت اصلی را در این سازمان نیز این دو کشور عهده دار خواهند بود

3- اندیشمندان مسائل سیاسی اقتصادی کشورهای جهان سوم معتقدند که توسعه و پیشرفت روز افزون زمانی در تمامی جهان آهنگ و ریتم مناسبی را خواهد یافت که رشد و توسعه به صورت همزمان تمامی کشورهای جهان را در برگیرد، چرا که اگر اختلاف ما بین کشورهای جهان بسیار زیاد باشد این امر خود به عنوان سد و مانعی در راه پیشرفت بیشتر کشورهای پیشرفته و صنعتی و حتی در حال توسعه محسوب شده و مانع از آن خواهد شد.

شاید و طبیعی است در صورت تاسیس سازمان اوپک گازی کشورهای کوچکی هم که دارای ذخایر گاز هستند در آن درخواست عضویت داشته باشند، که این موضوع علاوه بر نفع آنها، برای کشورهای بزرگتر در این عرصه یعنی ایران و روسیه نیز منافع توامانی را به همراه خواهد داشت.

4- تاسیس این سازمان علاوه بر ابعاد انرژی و اقتصادی مترتب بر آن، می تواند منجر به ایجاد همگرایی های آتی منطقه ای و بین المللی نیز (بر مبنای این موضوع) گردیده و خود تبدیل به یک قطب مهم اقتصادی و سیاسی - هم در بعد منطقه ای و هم در بعد بین المللی آن - در جهان امروز گردد.

5- در حقیقت ایجاد یک چنین سازمانی به لحاظ محتوایی می تواند منجر به پیوند خوردن بیشتر و عمیق تر کشورهای عضو در آن گردیده و توسعه روز افزون همکاریها و روابط آنها را نیز بر مبنای منافع متقابل برای آنها در پی داشته باشد. در واقع این مسئله خود فی النفسه در صورت تحقق باعث شکل گیری و پدید آمدن قطب کشورهای صادرکننده گاز در جهان خواهد شد.

6- ایجاد یک تشکل، سیستم و یا سازمان جهت صادرات گاز مانع از رویارویی انفرادی کشورهایی نظیر روسیه با تک تک کشورهای مشتری گاز خود، بر سر مسائلی از قبیل نرخ گاز صادراتی و... خواهد شد و از تنش های آنها در این مسیر و کشورهای همسایه و حتی هم پیمان خواهد کاست.

7- در اثر سیستم یافتن صادرات گاز و وجود برنامه در این عرصه، رقابت کشورهای صادرکننده گاز بر سر مسائلی از جمله مسیرهای عبور لوله و...، تبدیل به رقابتی سالم تر و بدون تنش تر و حتی غیر سیاسی تر خواهد شد.

برخی موانع عمده موجود در این مسیر:

در این راستا موانع و عوامل منفی ای هم وجود دارند که در راستای تحقق عملی طرح تشکیل سازمان اوپک گازی به عنوان یک عامل و مانع جدی بوده و محسوب می گردند، که به تعدادی از آنها اشاره می گردد.

1- تشکیل سازمان اوپک گازی و سیستم دار گردیدن مجموعه گاز و صادرات آن در جهان - همانند تشکیل سازمان اوپک جهت تعداد قابل توجهی از کشورهای تولید و صادرکننده نفت - بدون شک با مقاومت غربیها و آمریکا (به عنوان یکی از مصرف کنندگان و مشتریان اصلی آن) مواجه خواهد شد، و این امری کاملا طبیعی است، چرا که آمریکائیها و غربیها ترجیح می دهند تا با جلوگیری از راه اندازی یک تشکل جدید جهت انرژی گاز و متحد گردیدن کشورهای برتر دارای ذخایر گاز در جهان، مانع از ایجاد همگرایی های مثبت و سازنده توسط آنها گردند، چون که بدون تردید این تشکل و رشد و توسعه یافتن همگرایی های حاصل از آن، در آینده تبدیل به یک جریان قوی در برابر جریان غرب و آمریکا بوده و به شمار خواهد آمد.

2- متحد شدن و تشکل یافتن صادرکنندگان گاز منجر به عرضه واقعی قیمت گاز به مشتریان خواهد شد و آنها ناچار به تبعیت از چارچوب این سازمان خواهند بود، که این مسئله نیز طبیعتا خوشایند آنها نبوده و با مقاومت آنها و کلا خریداران گاز در جهان همراه و روبرو خواهد بود.

3- در این بین بیش از همه آمریکا و متحدین غربی اش مقاومت اصلی و عملی را نشان داده و باز هم خواهند داد، چرا که آنها تا به امروز عادت کرده اند تا منابع زیرزمینی را به بهای ناچیزی از تولیدکنندگان خریداری نموده و پس از تبدیل به سایر فرآورده ها، به بهای چندین ده و حتی صد و هزار برابر، به مشتریان این کالا و فرآورده ها (که بسیاری شان نیز همین تولیدکنندگان منابع زیرزمینی هستند) بفروشند، و در این بین سود سرشاری را نصیب خود و شرکتهای تحت تابعه شان بنمایند. پس طبیعی است که در برابر تشکیل این سازمان جدید انرژی نیز از خود مقاومت نشان بدهند.

دیدگاههای موجود در روسیه:

در این عرصه شاهد موضع گیری و واکنش های مختلفی در داخل برخی از کشورهای دارای ذخایر گاز هستیم، که به صورت نمونه در این راستا به بررسی نظرات و دیدگاههای موجود در داخل کشور روسیه می پردازیم:

1- گروه اول: افراد و تشکل های مستقل هستند که خواهان مستقل اندیشی و مستقل تصمیم گیری در عرصه داخلی و خارجی کشورشان هستند و در مجموع موافق این طرح و شکل گیری آن می باشند، و آن را قدمی در راستای ایجاد یک همگرایی جدید در منطقه و کلا سطح بین المللی قلمداد می نمایند.

در واقع این گروه خواهان احیای نقش روسیه در معادلات بین المللی و جهانی و تصمیم گیری مستقل از جریان آمریکا و غرب هستند.

2- گروه دوم: افراد و جریانات طرفدار غرب و آمریکا هستند، که به واسطه نظر اربابان اصلی خود، در برابر این طرح موضعگیری نموده و سعی در بازگویی جنبه های منفی آن و بزرگنمایی پیرامون آنها را دارند و در این راستا در افکار عمومی نیز به جوسازی بر علیه این طرح مشغول بوده و به عنوان یک خط دیکته شده این مسیر را دنبال می نمایند.

3- گروه سوم: افراد و گروههایی که معتقدند روسیه نبایستی با ورود به این سازمان و یا سازمان هایی امثال آن، خود را محدود به سیستم ایجاد شده و یا تصمیمات اکثریت اعضای سازمانهایی، و بایستی اقدامات یکه تازانه خود را در عرصه صادرات گاز و منطبق بر اقدامات و سیاستهایی که در چندین ساله اخیر داشته و با محوریت شرکت «گاز پروم» تداوم دهد.

یعنی در واقع این گروه به دنبال انحصار گرایی توسط روسیه در این مسیر بوده و معتقدند که یک کارتل گازی توسط روسیه بایستی ایجاد شده و به تنهایی نیز اداره گردد. که تعدادی از این معتقدین هم اکنون در مصدر امور در روسیه و در حاکمیت قرار دارند.

4- گروه چهارم: افراد و گروههایی می باشند که در دل شان بر نظرات گروه اول اعتقاد دارند، ولی در ظاهر و علنا بنا به ملاحظات بسیار، جرات بیان نمودن نظرات و اعتقادات درونی خودشان را (بنا به مرام محافظه و ملاحظه کاری در کلیه مسائل بین المللی و حتی داخلی در روسیه و...) ندارند و ترجیح می دهند تا بدون جلب توجه و به اصطلاح با چراغ خاموش حرکت نمایند، تا واکنشی از سوی آمریکا و غرب متوجه آنها نگردد.

این گروه از رویارویی جدی و مستقیم و تصمیم گیری مستقل در قبال رخداد ها و مسائل بین المللی، به گونه ای خاص ملاحظه و واهمه دارند.

مواضع برخی مسئولین فعلی روسیه:

ولادیمیر پوتین پیش از این نیز در این رابطه چندان صریح سخن نگفته است، چرا که هنگامی که ایده تشکیل اوپک گازی از سوی رئیس جمهور ایران در شانگهای مطرح شد، پوتین تنها از ایده تشکیل باشگاه انرژی حمایت کرد و با رد شایعات موجود درمورد تشکیل یک سازمان گازی رسمی، این نکته که همکاری مشترک روسیه و ایران می تواند به ایجاد گروهی مانند اوپک منجر شود را مردود دانست.

پوتین معتقد است، اوپک یک سازمان است در حالی که ما (روسیه) به همکاری مشترک با هدف هماهنگی سیاست های خود در کشور ثالث خواهیم پرداخت.

همچنین «سرگئی کوپریانف» سخنگوی شرکت گاز پروم روسیه نیز پیش از این احتمال ایجاد یک کارتل گازی را رد کرد و معاونش نیز تشکیل اوپک گازی را باتوجه به شرایط حاکم بر بازار گازی امری بعید دانست.