سرنوشت مشترک 2 پروژه / محمد ایمانی

«آنان خود به سفره مردم خوردن، به نعمت خویش منت از دیگری بردن، خانه همسایه سوختن و چراغ اجانب برافروختن، و جامه خویش دریدن و کلاه بیگانه دوختن، نه کار عقلاست»

آیت الله شیخ الشریعه اصفهانی

دیروز مقارن با صدویکمین سالگرد صدور فرمان مشروطیت از سوی مظفرالدین شاه قاجار بود. نهضت مشروطیت (عدالتخواهی) درسال 1285 هجری شمسی (1906میلادی) به ثمر نشست. فارغ از قضاوت ها و روایت های مختلفی که از این نهضت می شود، یک نکته مورداتفاق عموم تحلیل گران است و آن اینکه دولت و سفارت انگلیس در میانه راه وارد عرصه شدند و کوشیدند فوران عدالت خواهی ملت را در مجرای سیاست خویش چنان کانالیزه و مصادره کنند که از درون آن، رژیمی مطیع تر روی کار آید و بیش از گذشته حافظ منافع بریتانیای کبیر باشد. پس از کش و قوس های فراوان هم، جبهه سیاسی «تجدد و مدرنیته لائیک» توانست کودتای نظامیان به سرکردگی رضاخان میرپنج را سامان دهد و پس از تشکیل نظام سیاسی جدید، فرایند تغییرات سکولار را به زور سیطره استبدادی و انحصاری دولت رضاخانی پیش ببرد. به عبارت دیگر در فرایندی 20-15 ساله از بطن «شعار مشروطه»، استبدادی مدرن و خفقانی پیچیده تر متولد شد و درعین حال باوجود میل مفرط به غربیگری (وستر نیزاسیون) و انهدام هرآنچه قدرت های غربی- به ویژه انگلیس و بعدها آمریکا- نمی پسندیدند و معارض خود می یافتند، ایران هرگز به اردوگاه دوستان مورداحترام غرب راه نیافت بلکه روند تحقیر و بهره کشی و کوچک انگاری شدت بیشتری یافت.

جالب اینجا است که در مملکت همجوار ایران هم اتفاقات مشابهی - البته با مختصات اقلیمی متفاوت- رخ داد. دولت بیمار و مستبد عثمانی هم مقارن نهضت مشروطیت ایران آبستن تحولاتی مشابه بود به نحوی که در سال 1908- یکی دو سال پس از نهضت در ایران- حرکت ملی و میهنی پرستانه علیه سلطان عبدالحمید دوم به پیروزی رسید. آنجا البته نظامیان نقش قدرتمندی ایفاء می کردند و با پیروزی حرکت، ترکان جوان روی کارآمدند.

در ماجرای همزمان ایران و عثمانی (ترکیه بعدی)، یک طرف ماجرا انحطاط رژیم سیاسی حاکم و عصیان عمومی بود و طرف دوم ماجرا، نگرانی ها و علایق قدرت های اروپایی به ویژه رژیم انگلیس. ایران و عثمانی نظام هایی بودند که اگرچه به فرتوتی وانحطاط رسیده بودند اما میراث دار ابرقدرت های شیعی و سنی (مسلمان) در برابر قدرت های روبه رشد اروپایی به شمار می آمدند و اکنون به نظر می رسید فرصتی فراهم آمده تا دراین 2 کشور بزرگ مسلمان (پیشانی ممالک شیعه و سنی) بتوان تغییراتی اساسی ایجاد کرد و از قبل آن، جهان اسلام را در قبضه اختیار خود گرفت. بنابراین 15سال پس از پیروزی ترکان جوان (سال 1923میلادی)، در ترکیه همان اتفاقی رخ می دهد که 15-14سال پس از صدور فرمان مشروطه، در ایران رخ داد؛ ورود قدرتمند جریان نظامیان به صحنه سیاست که آنها را یک نظامی ارشد هدایت می کند و مدعی است می خواهد کشور را از هرج و مرج و بلبشو به سمت سیاست و حکومتی متمرکز و در عین حال قدرتمند، متجدد و جمهوری خواه پیش ببرد. این نقطه عزیمت بود و در فرآیند انجام پروژه در هر دو کشور، رضاخان و مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) با شدت تمام و به زور سرنیزه ارتش، به جان ایمان و اعتقادات دینی مردم افتادند و کوشیدند نه تنها اسلام را از عرصه سیاست به حاشیه برانند بلکه حتی ریشه اسلام را بسوزانند که نمونه و سند بارز آن خصومت بی سابقه با حجاب بود. آتاتورک در ترکیه همان گونه رفتار کرد که رضاخان به تقلید از او و با هدایت روشنفکران و مستشاران دارای پیوند با قدرت های انگلیسی انجام داد. سرانجام آنچه از دو رژیم سیاسی ترکیه و ایران عصر پهلوی به یادگار ماند، استبدادی شداد و غلاظ با رنگ و بوی تند نظامی گری و دین ستیزی و غربیگری بود تا بدانجا که کار به منسوخ کردن الفبای عربی در ترکیه و جایگزینی الفبای لاتین انجامید و شبیه همین اقدامات در ایران صورت گرفت.

امروز یکصد سال پس از آن انقلاب ها و حدود 85 سال پس از روی کار آمدن ژنرال ها و نظامیان لائیک که مانند موجوداتی افسارگسیخته و هار به جان قدرت وسیاست و فرهنگ ایران و ترکیه- دو کشور مسلمان - افتادند، در چنته قدرت های استعماری غرب چه مانده است؟ غرب استیلاطلب و پیشاهنگ آن آمریکا، امروز با چه فرایندی در قطب های قدرت اسلامی مواجه است که مجبور می شود طرح خاورمیانه جدید را به رنگ و لعاب ترویج دموکراسی در منطقه بیالاید و ضمانت آن را بمب و موشک قراردهد؟ یکصدسال پس از آن کودتای مخملین فرهنگی، آیا قدرت های غربی در نقطه قابل اتکایی ایستاده اند که می خواهند روند روبه رشد و دومینووار پیروزی و روی کار آمدن اسلامگرایان در جای جای خاورمیانه -از عراق تا لبنان و از فلسطین تا ترکیه- را با فروش ده ها میلیارد دلار تسلیحات به رژیم های مرتجع و چنگ و دندان نشان دادن به مردم منطقه پاسخ دهند؟ آیا تحرکات اخیر، لااقل یکصد سال عقبگرد و عقب نشینی استعمارگران غربی و دستگاه پیچیده اطلاعاتی-امنیتی آنها نیست؟

مگر قرار نبود ناسیونالیسم لائیک و سکولار در ممالکی چون ایران و ترکیه و مصر به رقابت با اسلام و اسلام خواهی برخیزد؟ مگر نباید شعار جمهوری خواهی و دموکراسی، چماقی می شد برای انهدام خاستگاه اسلامی قدرت در میان ممالک اسلامی؟ امروز آیا جز این است که ملی گرایی و دموکراسی در تک تک این ممالک و با جوهره اسلامگرایی دست به دست هم داده تا در هر جا اندک رخنه و گشایشی در صفوف جبهه اجنبی پیدا شد، این شکاف ها را عمیق تر کند و قدرت های وابسته را به زیر کشد؟ مگر در ایران خودمان و در عراق و فلسطین چنین نشد و در لبنان و ترکیه پیش بینی های مشابهی نمی شود؟ آیا جبهه اسلامگرایان در وسعت خاورمیانه با ذکاوت و بیداری تمام و ایمان و استواری و جلب همدلی ملت ها، به براندازی نرم و تاراندن دست نشاندگان قدرت های زورگو روی آورده اند؟ چگونه است که 85 سال پس از اختناق و استبداد ژنرال های میراث دار آتاتورک، حزبی در انتخابات ترکیه روی کار می آید که رهبر آن رجب طیب اردوغان چندی قبل تر فقط به خاطر خواندن شعری که مضمونی مذهبی داشت و خلاف های سنت سکولاریسم تلقی می شد، به زندان افتاده بود.در ماجرای اخیر ژنرال ها نگذاشتند عبدالله گل وزیرخارجه فعلی با رهی مجلس، رئیس جمهور شود چون او همسری محجبه داشت. به تعبیر آسوشیتدپرس، این توفان از آنجا آغاز شد که «ژنرال ها و احزاب همسو گفتند مایه شرم است که بانوی نخست ترکیه با داشتن پوشش اسلامی در عمارتی ساکن شود که زمانی تحت تصرف بنیانگذار ترکیه مصطفی کمال آتاتورک بود. بنابراین مجلس منحل شد و انتخابات جدید برگزار شد که در آن اسلامگرایان روی کارآمدند تا انتخابات در عمل به رفراندومی بر سر اصل حجاب به عنوان یکی از عوامل نقض سنت سکولاریسم در ترکیه تبدیل شود». و جالب این بود که برخی مطبوعات لائیک ترکیه پیروزی چشمگیر و بلامنازع اسلامگرایان را ذیل تیترهایی چون «کودتای مردم در ترکیه»! تحلیل کردند. حالا حزب لائیک جمهوری خلق که بنیانگذارش آتاتورک بود تنها 20درصد آرا را کسب کرده بود تا صرفاً بتواند اقلیتی کاملاً ضعیف را در پارلمان تشکیل دهد.

اتفاق ترکیه اگر رفراندوم اسلام و حجاب بود، رفراندوم علیه تحقیر هم بود؛ همان اتفاقی که در ایران و انقلاب اسلامی آن پدید آمد. ترکیه لائیک اگرچه به استخدام ناتو درآمده و سرویس های ویژه بی شماری به آمریکا و اروپا داده بود، اما همچنان تحقیر می شد و پشت دروازه های اتحادیه اروپا باقی مانده بود. اروپا حاضر نشد همین دولت نظامی وفادار را وارد جرگه خود کند چون عارش می آمد و علی الاصول ارباب و نوکر، در یک عمارت سکنی نمی گزینند و سر یک سفره نمی نشینند. پس مردم مسلمان و غیور ترکیه حق داشتند که از خود بپرسند دراین فرایند سکولاریسم و تجدد لائیک چه گیرشان آمده؟ دینشان محفوظ مانده؟ یا عزتشان حفظ شده؟ یا حریم خصوصی آنها-مثلاً در امر حجاب- مورد حرمت واقع شده است؟ یا حداقل های آزادی را در حد حفظ حجاب حائز شده اند؟ آنها می دیدند که ماجرا همان ماجرای «چراغ اجانب برافروختن، جامه خویش دریدن و کلاه بیگانه دوختن است».

اکنون پرسش این است که آیا روند بیداری اسلامی و رشد فزاینده پیروزی اسلامگرایان به پشتوانه آرای ملت ها را می توان با افزودن سلاح به زرادخانه های انباشته و بی خاصیت رژیم های مرتجعی چون مصر و عربستان و قطر و اردن و بحرین- که خود در وضعیت بشدت لرزانی قرار دارند- متوقف کرد؟ آیا مشکل آمریکا و انگلیس در خاورمیانه از نوع تجهیزات نظامی و کمبود آن است که با انباشت سلاح بتوان مسئله را حل کرد؟ مگر اسرائیل پیشرفته ترین بمب افکن ها، رزم ناوها، هلی کوپترها، موشک ها و تانک ها را دراختیار نداشت. آیا کاری پیش رفت. براستی با این سلاح ها می توان چند میلیون نفر از یک میلیارد مسلمان را از پای درآورد تا به آرامش و ثبات رسید؟! و آیا جز این است که سلاح های انباشته در ایران عصر محمدرضا شاه پهلوی، به کار مقابله با هجوم علیه انقلاب اسلامی آمد؟ آیا این اتفاق در عراق و ترکیه و مصر و لبنان و اردن و عربستان قابل تکرار نیست. آیا طواغیت جدید در عین آشفتگی و ترس همان حماقتی را نمی کنند که فرعون کرد؛ در حالی که پسران بنی اسرائیل را یک یک از دم تیغ می گذراند، موسی را از آب گرفت و فرزند خویش خواند تا طاغوت شکن بیخ گوش فرعون ببالد و به عرصه آید. به یقین قدرت ها با تمام تدبیر و ترفندها در چارچوب مشیتی بزرگ تر عمل می کنند که تدبیر حضرت خیرالماکرین است.