نشر آثار هم گونه‌ای از حفظ آثار است

*چه ضرورتی باعث شد تا این پژوهشگاه شکل بگیرد و محورهای اصلی فعالیت آن چه چیزهایی را شامل می شود؟
**با یک بررسی اجمالی در مورد خواستگاه های اقوام و ملل در می یابیم که همه اقوام و ملل با هر رویکردی علاقه مندی وافری به ثبت و ضبط پدیده های مختلف خود دارند که باعث سربلندی و بالندگی آنان در بین سایر اقوام و ملل می شود و با این بالندگی ها بر دیگر اقوام و ملل فخر فروخته و به خود افتخار می کنند.
وجه تشابه و اشتراک اکثریت قریب به اتفاق این بالندگی ها در بین اقوام و ملل گوناگون چه کوچک و چه بزرگ، استقلال و چگونگی به استقلال رسیدن آنها و همچنین شیوه های حفظ این استقلال است. بنابراین جنگ ها آن گاه که ماهیت دفاعی به خود می گیرند و دفع تجاوزی را برای خود و ملت ها به همراه دارند، یکی از اساسی ترین بالندگی ها محسوب می شود که در جهت گیری مستقیم خط استقلال اقوام و ملل قرار می گیرد. از این منظر، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نیز یکی از این پدیده ها است که در نوع خود با توجه به ویژگی های استثنایی اش باید مورد توجه قرار گرفته و در فرایند زمانی برنامه ریزی شده ای، با رویکردهای مختلف به عنوان اصلی ترین عامل بالندگی ملت قهرمان ایران، علوم، فرهنگ و ارزش های نهفته در آن استخراج و به آیندگان منتقل شود.
با توجه به این موضوع، در یک بررسی اجمالی از فعالیت های فرهنگی و ارزشی گذشته در می یابیم که تاکنون با رویکردهای مختلفی به جنگ و دفاع مقدس توجه شده است که همه این رویکرد با هدف بازیابی فرهنگ و ارزش های نهفته در دفاع مقدس و انتقال آن به نسل های آینده صورت گرفته ، اما اکنون به نظر می رسد باید این رویکردها بعد از 20 سال پس از خاتمه جنگ، واکاوی شده و با آسیب شناسی دقیق نقاط ضعف و قوت آن بررسی و مورد ارزیابی قرار گیرد. بدین ترتیب با نگاهی به جهات مختلف در می یابیم رویکردهای مختلفی که تاکنون در حوزه دفاع مقدس وجود داشته نتوانسته رسالتی که یک حادثه و بالندگی ملی و اجتماعی به دوشش گذاشته را به انجام برساند. به عبارت دیگر مجموعه این فعالیت ها نتوانست هم آن گنجینه بزرگ دفاع مقدس را انتقال دهد و هم اینکه نسل های تشنه بعدی ما را سیراب کند.
از سوی دیگر نسل انقلاب و دفاع مقدس که نشر علوم، فرهنگ و ارزش های دفاع مقدس را برعهده داشتند تا کی می توانند این وظیفه را برعهده داشته باشند؟ آیا بعد از این نسل این قصه تمام می شود؟ از این رو در یک آسیب شناسی وسیعی که انجام دادیم از کمی و کاستی های صورت گرفته، به موضوعی رسیدیم که باید پدیده دفاع مقدس را با رویکرد علمی و آکادمیک حفظ کرده، نشر و توسعه دهیم. این رویکرد هم از دو حالت خارج نیست یا باید دانشگاه و دانشکده تأسیس شود یا پژوهشگاه. در اینجا مجدداً با بررسی های انجام شده متوجه شدیم دانشگاه و دانشکده زیاد داریم حتی اساتیدی که سابقه حضور در جبهه ها را داشته باشند و اکنون هم مدرس باشند نیز زیاد هستند. یعنی مشکلی که داریم مربوط به نداشتن دانشگاه یا دانشکده نیست، بلکه چه چیزی را انتقال بدهیم و محتوای آن چگونه باشد، است.
با اوصاف یاد شده به این نتیجه رسیدیم که باید پژوهشگاهی تأسیس شود تا ضمن تولید محتوا بتواند این محتواها را به دانشگاه های کشور با هدف توسعه فراگیری آن در میان نسل جدید و آینده کشور ارسال کند.
این رویکرد باعث می شود اگر پیشکسوتان دفاع مقدس هم نباشند، مطالب نسل به نسل انتقال یابد. پس پژوهشگاه بر فرایند تولید نشریات مختلف مرتبط با دفاع مقدس در سازمان ها نظارت می کند. به عبارت دیگر پژوهشگاه وظیفه دارد جلوی چشم و هم چشمی ها و حب و بغض ها در عرصه آثار مکتوب دفاع مقدس را بگیرد و در کنار آن حقایق ناب دفاع مقدس را استخراج کرده و منتشر کند که در این رابطه از زمان تأسیس در سال 86 تاکنون 14گروه تحقیقی و پژوهشی را راه اندازی کرده ایم.
این گروه ها به واسطه تحقیقات خوب و دامنه دار، مجموعه های زیادی را تولید و تدوین کرده اند. از جمله تألیف دو جلد دایره المعارف دفاع مقدس است که برابر پیش بینی های صورت گرفته تا 12 جلد قابل گسترش است. همچنین 40 الی 50 عنوان کتاب های تحقیقی و پژوهشی خوبی مانند «جنگ از نگاه بیگانه»، «اطلس ماندگار» ، «جنگ شیمیایی و اثرات آن» و آثار متعدد دیگری که در حال تدوین و چاپ هستند.
علاوه بر این بالغ بر 70 موضوع پایان نامه را از طریق وزارت علوم به دانشگاه های سراسر کشور اعلام کرده ایم که آماده دریافت و حمایت از پایان نامه های مرتبط با دفاع مقدس هستیم.
*آیا می توان میان حفظ آثار و نشر ارزش ها تفکیک قائل شد؟
**اصولاً حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس تفکیک ناپذیر هستند. اگر بگوییم فقط حفظ معنی حبس کردن از آن استنباط می شود. یعنی اگر یک مجموعه آثاری را جمع کنیم و آن را منتشر نکنیم، نمی توان بازخوردی از آن انتظار داشت. زیرا یک اثر زمانی ارزش خود را بروز می دهد که نشر پیدا کند. در صورت دیگر ممکن است منبعی را حفظ کنید مانند حفظ اسناد ملی دفاع مقدس، این حفظ برای نشر است نه برای حبس، در نتیجه اینها را باید از یکدیگر جدا کرد.
نکته دیگر، خود موضوع نشر هم گونه ای از حفظ است. زیرا وقتی موضوعی را نشر می دهیم اثر آن باعث حفظ موضوع، جهت انتقال به دیگران می شود. بنابراین حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس به عنوان یک پدیده بزرگ ملی، منطقه ای و فرامنطقه ای که توانسته اثرات مثبتی را به دنبال داشته باشد، از یکدیگر قابل تفکیک نیستند.
* با توجه به تعدد مراکز مربوط به دفاع مقدس، بفرمایید ارتباط این پژوهشگاه با سایر دستگاه های همسو چگونه است؟
**ارتباط پژوهشگاه با سایر دستگاه های همسو، طولی نیست بلکه ارتباطی عرضی و طولی است. یعنی مجموعه های ارتش و سپاه کار خودشان را انجام می دهند، اما برای اینکه تعارضی میان آنها حادث نشود، مکتوب های آنها قبل از انتشار باید توسط این پژوهشگاه تأیید شود. آنهم بدین صورت که اسناد مرتبط با یک اثر در این پژوهشگاه با یکدیگر تطبیق داده می شود تا تعارضی میان سازمان بوجود نیاید.
* پژوهش هایی که تاکنون صورت گرفته را چگونه ارزیابی می کنید؟
**فعالیت هایی که تاکنون انجام شده اگر از نظر عدد و رقم کمی بسنجیم، پنج تا هفت درصد مطالب مربوط به دفاع مقدس استخراج شده این بیانگر وسعت کاری است که باید صورت گیرد. به بیان دیگر خیلی از مطالب مرتبط با جنگ تحمیلی هنوز مطرح نشده و برخی آثار هم از نظر کیفیت و شکل انتقال مناسب نبوده اند.
در این خصوص یکی از راهکارهایی که می توان ارائه داد، توجه بیشتر به بحث داستا ن نویسی جنگ است. زیرا بیان رخدادهای دفاع مقدس به صورت داستان های کوتاه و بلند اثرگذاری زیادی دارد. حتی با این شیوه می توان برای نونهالان هم مطلب ارائه داد.
از سوی دیگر در ارائه آثار هم نباید خیلی به صنفی نگاری روی بیاوریم چون در پاره ای مواقع اتخاذ چنین شیوه ای موجب اذیت و آزار و بعضاً سرخوردگی شده است. در اینجا لازم می دانم از همه نویسندگان و شعرا دعوت کنم بیایند قصه های دفاع مقدس را بشنوند و از لابه لای اسناد موجود، مطالبی را استخراج کرده و براساس آنها آثاری برای استفاده اقشار و سنین مختلف تولید کنند.
* حضور صاحب نظران و کارشناسان در فعالیت های پژوهشی و تحقیقاتی بسیار حایز اهمیت است، با توجه به این موضوع ارتباط پژوهشگاه با این بخش از جامعه چگونه است؟
**چون معتقدیم عرصه پژوهش، عرصه ورود به علم است، با این نوع تفکر، اولین قدم هایی که توسط پژوهشگاه برداشته شده تغییر رویکرد در فعالیت های پژوهشی و تحقیقی است، به نحوی که رویکردهای دیگر را هم بتوانیم در کنار رویکرد اصلی خودمان، تقویت کنیم. زیرا رویکردهای گذشته نتوانسته اند ارزش های دفاع مقدس را به جامعه به طور کامل تسری و توسعه دهند.
در اینجا اگر بخواهیم رویکردهای گذشته را بررسی کنیم باید گفت: رویکرد اول، رویکرد الهی، ارزشی و حماسی بوده که از بدو پیروزی انقلاب و سال ها پیش توسط همه مسئولان دلسوز نظام با محوریت حضرت امام خمینی (ره) ظهور و بروز پیدا کرده و توانسته انقلابی به این وسعت و عظمت را در مقابل دیدگان ناباور جهان به پیروزی برساند. اگر چه در ابتدای جنگ تحمیلی با بی توجهی به این رویکرد شاهد کاستی هایی در صحنه های نبرد بودیم ولی پس از ظهور و بروز این رویکرد در سال دوم جنگ توانستیم در مدت زمان اندکی بیشتر مناطق اشغالی را آزاد کنیم.
حال با توجه به این رویکرد در می یابیم که علت لقب پذیری جنگ تحت عنوان مقدس متأثر از این رویکرد بوده است.
در رویکرد دوم، به موضوع تاریخ نگاری و تاریخ نویسی توجه می کنیم. این رویکرد هر چند با آینده نگری خوب ومناسب از دوران جنگ شروع شد، اما این کار به دلیل همکاری نه چندان مناسب فرماندهان و رزمندگان با افرادی که در این حیطه فعالیت می کردند، به سختی انجام می شد البته عدم همکاری و همراهی متأثر از رویکرد الهی ارزشی بود زیرا خیلی از فرماندهان و رزمندگان بر این باور بودند که کار برای خدا این گفت وگوها را ندارد.
بدین ترتیب این رویکرد بعد از جنگ با تلاش فراوان به دنبال این مهم بود که از لابه لای مطالب گردآوری شده، تاریخ جنگ را بنویسد و ارائه کند ولی به دلیل تسلط دیدگاه انحصارگرایانه و توقیفی نسبت به اسناد و مدارک موجود، این رویکرد نه تنها نتوانست نمره قابل قبولی برای حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس به دست بیاورد بلکه پاسخگوی منتقدان خویش نیز نبود. این موضوع باعث شد چشم هم چشمی ها، سازمان گروی ها، خودگروی ها، ادبیات سلبی بر دیگران و اثباتی بر خود یا سازمان خود، حادث شود. در کنار این دو رویکرد، رویکرد سوم جغرافیایی و ناسیونالیستی بوده است. عملکرد این رویکرد در جغرافیای وسیع کشور که هم گستره فردی، هم گستره اجتماعی و سازمانی داشته، توانسته خدمات خوب و مناسبی را به نسل های بعد از جنگ ارائه کند با این وجود کمتر از جنبه ملی و کشوری برخوردار بوده و بیشتر به جغرافیا، ناسیونالیسم جغرافیایی و سازمانی گرایش داشته است.
رویکرد دیگری نیز در این 20 سال اخیر وجود داشته که موضوع انتقادی یا نقادی را دنبال می کرده است. با یک نگاه اجمالی پی می بریم که متأسفانه منفی گری بر بعد مثبت نگری رویکرد نقد و نقادی تفوق داشته ونقد تخریبی آن از نقد سازنده اش بیشتر بوده چرا که پایه و اساس آن برمبنای حزب گرایی و اساساً تفکرات حزبی و در بعضی مواقع احساسی و عدم درک شرایط وقوع سوژه مورد نقد، استوار بوده است. در اینجا لازم می دانم نکته ای را عنوان کنم و آن اینکه این افراد اگر متخصص جنگ هستند، چرا وارد جنگ نشدند؟ و اگر هم متخص نیستند درباره اموری که در حوزه تخصص شان نیست، بدون علم و منطق سخن نگویند.
البته باید به این نکته اذعان داشت که نه می توانیم و نه می خواهیم که دفاع مقدس را تشریح و به همه شبهات آن پاسخ بگوییم. بلکه به دنبال این هستیم تا اثبات کنیم رویکردهای مورد اشاره نتوانسته اند فراگیری مناسبی را در گستره ملی و کشوری داشته باشند. از این رو باید با یک نگاه عالمانه به نقد و بررسی رویکردهای موجود پرداخته و نقاط ضعف و قوت آنها را استخراج و استنتاج کنیم و به رویکرد پنجمی که همانا رویکرد علمی و معرفتی است دست یابیم. بنابراین رویکرد پنجم با اینکه خیلی دیر شروع شده است، اما بیان و حرفی علمی و آکادمیک به جنگ و دفاع مقدس داشته و از زاویه علمی با تئوری خاص خود به جنگ پرداخته است. به عبارت دیگر جنگ گنجینه عظیمی از علوم و معارف است که باید استخراج و علمی و کاربردی شود و از طریق موسسات آموزشی و آموزش عالی ، ترویج و توسعه پیدا کند تا در اختیار نسل های بعدی قرار گیرد. در این راستا گرچه فرایند دفاع مقدس پتانسیل لازم برای پرورش علوم مختلف در درون خود را دارد اما تاکنون هیچ وقت با نگاه علمی و دانشگاهی به آن توجه نکرده ایم یعنی در تمام رشته های مهندسی هیچ صحبتی از مهندسی جنگ و مهندسی در شرایط بحران نمی شود. این در حالی است که جنگ منهای علوم مختلف از جنگی سرخپوستی نیز ضعیف تر و نازل تر خواهد بود.
این امر موجب شد تا ما یک رویکرد علمی پیدا کنیم. تحقق این رویکرد هم نیازمند استاد، محقق و پژوهشگر است. به همین علت در جلسه 154 شورای اسلامی شدن دانشگاه ها که از شوراهای اقماری شورای عالی انقلاب فرهنگی است، دو واحد اختیاری آشنایی با دفاع مقدس را مصوب کردیم. با ابلاغ این مصوبه به دانشگاه آزاد و اجرای آن از مهرماه سال گذشته حدود 3000 نفر در 11 استان این دو واحد را انتخاب کردند که در 40 کلاس تدریس شد اما در ترم بهمن شاهد افزایش چندین برابری دانشجویان از این دو واحد درس اختیاری آشنایی با دفاع مقدس بودیم، به نحوی که 12 هزار دانشجو در انتخاب واحدهای خود آن را برگزیدند و حدود 290 کلاس هم برای آن تشکیل شد.
* در اینجا این سوال مطرح است که چرا اختیاری است و چرا در دانشگاه آزاد برگزار می شود؟
**در جواب این سوال باید گفت چون درس تخصصی است باید یک مجموعه ای فصل الخطاب در این رابطه باشد و علاوه بر این اساتیدی که می خواهند دو واحد درس مورد اشاره را تدریس کنند باید توانایی بیان مطالب مربوطه را داشته باشند. به همین علت محتوا و معرفی استاد نه تأمین استاد به پژوهشگاه واگذار شده است. بنابراین اگر اجباری اعلام می کردیم ممکن بود در جایی نقص داشته باشیم و نتوانیم محتوا یا استاد مورد نیاز را تأمین کنیم. اگر این موضوع تحقق یابد، آن وقت بهانه به دست برخی افراد مبنی بر ناتوانی انجام کار داده ایم.
بدین جهت در یک فرایند دو تا سه ساله درخواست کرده ایم به صورت اختیاری ارائه شود. نکته بعدی اینکه برای اساتید این درس دو واحدی باید دوره تکمیلی به منظور رفع کمبودها و افزایش توانایی ها برگزار شود که در این خصوص تاکنون بالغ بر 550 استاد در پنج دوره شرکت کرده اند، اما اینکه چرا از دانشگاه آزاد شروع کردیم به این علت بود که وقتی این مصوبه از شورای اسلامی شدن دانشگاه ها ابلاغ شد، دانشگاه آزاد خودش اجرای آن را متعهد شد. این درحالی است که مصوبه یاد شده هم زمان به وزارت علوم هم ابلاغ شد ولی به دلیل شرایط بروکراسی اداری حاکم در دستگاه های دولتی در پیچ و خم اداری دور می زد تا اینکه امسال مقرر شد در پنج دانشگاه شهید بهشتی، شهید چمران، شهیدرجایی، کرمان و یزد ارائه شود تا اگر بازخوردهای آن خوب بود به سایر دانشگاه های دولتی هم تسری یابد.
نکته ای که دانشگاه آزاد به آن توجه داشت، اختیاری بودن درس و بعد مشخص بودن پژوهشگاه به عنوان مرجع تعیین محتوا و معرفی استاد بود، اما با وجود آنکه پژوهشگاه به عنوان یک رکن علمی در ستاد کل نیروهای مسلح شناخته شده و مورد تأیید است با این وجود مسئولان متولی امر در وزارت علوم قصد تغییر اسم دروس و محتوای سرفصل های آموزشی را دارند. در واقع وزارت علوم نسبت به این موضوع قدری بی مهری از خود نشان داد.
( محتوای کتاب آموزشی درس آشنایی با دفاع مقدس که از طریق سایت پژوهشگاه به نشانی www.DSRC.IR قابل دانلود است مشتمل بر 9 فصل و 70 موضوع است.)
* برای توسعه این درس چه برنامه ای دارید؟
**در این رابطه سه برنامه داشته و داریم. ابتدا در طی چند سال برنامه اول ما تصویب دو واحد اختیاری درس آشنایی با دفاع مقدس بود. در ادامه مصوب کردن دو واحد اجباری در رشته هایی که ارتباط معنی داری با دفاع مقدس دارند، است. اینجا می توانیم گرایش علمی کاربردی هم بدهیم. مانند دو واحد مهندسی دفاعی، مهندسی مقاومت، ادبیات و هنر مقاومت و پایداری و ...
برنامه سوم ما ایجاد رشته کارشناسی ارشد در رشته های مرتبط با دفاع مقدس است مانند کارشناسی ارشد مدیریت بحران.
* در صحبت های خود به تأسیس 14 گروه تحقیقی و پژوهشی اشاره کردید، وظایف این گروه ها چیست؟
**این 14 گروه فعالیت شان متناسب با رشته هایی است که ارتباط معنی داری با دفاع مقدس دارند. مثل گروه تاریخ، جغرافیا، مهندسی و ... این گروه ها متناسب با رشته های دانشگاهی است. یعنی اصلی ترین وظیفه این گروه ها تحقیق و پژوهش در مباحث دفاع مقدس، هدایت پایان نامه های حوزه دفاع مقدس، کنترل و نظارت بر کتب و محتویات منتشره دفاع مقدس است.
* آیا با فرماندهان و یادگاران دفاع مقدس هم ارتباط و یا نشست هایی دارید؟
**پیشکسوتان و نخبگان دفاع مقدس اگر مدارج علمی داشته باشند به عنوان استاد، مشاور و محقق مشغول تدریس درس مورد اشاره در دانشگاه ها هستند. آنهایی هم که مدارج علمی ندارند به عنوان استاد مدعو دعوت می شوند تا در موضوعات خاص مطالب خود را برای دانشجویان این درس ارائه کنند.
*آیا با مراکز مشابه در خارج از کشور هم ارتباط دارید؟ اگر این ارتباط وجود دارد، نحوه همکاری چگونه است؟
**ارتباط فعلی ما بوسیله IT برقرار می شود. یعنی به واسطه فعالیت و محتوای مطالب ارائه شده در سایت پژوهشگاه، توانسته ایم پیوند چهارم را در فضای مجازی به خود اختصاص دهیم و این رتبه ای قابل قبول در بحث IT است. این رتبه بیانگر آن است که مطالب ما مورد استقبال علاقه مندان در دیگر کشورها قرارگرفته و به این شکل با 60 الی 70 کشور تعامل دو طرفه برقرار شده است.علاوه بر این جلساتی را هم با دانشگاه سارایوو داشته ایم که به دنبال آن، مبانی را دریافت کردند تا کار مشابهی را طراحی و اجرا کنند.
* آیا در موضوع دفاع مقدس به مقوله آینده پژوهی و جنگ های آینده هم می پردازید؟
**هیچ منطقی به شما نمی گوید بدون نگاه به گذشته، آینده را ترسیم کنید. بالاخره هر آینده نگری باید در تحقیقات با پژوهش و شناخت همراه باشد. به عبارت دیگر باید از تجربه گذشته راهبردهای آینده را ترسیم کنیم.در واقع گرایش اصلی پژوهشگاه شناخت توانایی ها و مقدورات جنگ های آینده با نگاه به گذشته است.
* در رسیدن به اهداف و برنامه های پژوهشگاه به چه مشکلات و موانعی در حوزه کشوری مواجه بودید؟
**به غیر از مشکلات ناشی از بروکراسی اداری، مشکل خاص دیگری فراروی اهداف و برنامه های پژوهشگاه نبوده است.