احزاب سیاسى ایران (بیست ‌و ششم)

مرتضى صفارهرندى
23 روز بعد از تشکیل حزب جمهوری اسلامی یعنی در 22 اسفند 1357 «حزب جمهوری اسلامی خلق مسلمان» به دست اطرافیان سیدکاظم شریعتمداری (از مراجع تقلید وقت) اعلام موجودیت کرد. اگرچه در میان موسسان این حزب افراد مبارز و موجهی مثل استاد سیدهادی خسروشاهی و مرحوم رضا گلسرخی مشاهده می شدند، اما در اندک زمانی مشخص شد که سر رشته کار در دست افرادی مثل احمد علی زاده (از اعضای حزب رستاخیز) و نیز حسن شریعتمداری (فرزند سیدکاظم شریعتمداری و دارای ارتباطات مخفی با پایگاه سازمان سیا در تهران) است. این حزب همچنین حامی مهمی مثل رحمت الله مقدم مراغه ای (دارای سابقه دو دهه ارتباط مخفی با مأموران سیا در ایران) را که دولت موقت او را به استانداری آذربایجان شرقی گمارده بود، در پشت خود داشت. بازرگان معتقد بود که آذربایجان استان آقای شریعتمداری است و کارهای آن باید زیر نظر وی باشد! وقتی حزب جمهوری خلق مسلمان پا به عرصه نهاد، موسسان خود را علاوه بر خسروشاهی و گلسرخی، سید غلامرضا سعیدی و صدر بلاغی (هر دو از همراهان دیرینه شریعتمداری و دارای سابقه ارتباط با برخی از عوامل رژیم سلطنت و مخالفت با امام در دوران مبارزه) امیر تیمور کلولی، شهاب فردوس، هاشم شبستری زاده، اشرف مهاجر و موسی شیخ زادگان اعلام کرد و البته به فاصله کوتاهی نام احمد علی زاده، حسین منتظر حقیقی و حسین بشارت نیز به عنوان اعضای موسس حزب اعلام شد.
این حزب در بدو تأسیس با توجه ویژه به تبریز (زادگاه شریعتمداری) سعی کرد ادارات دولتی این شهر را در قبضه خود قرار دهد. افشای عضویت دبیرکل خلق مسلمان (علی زاده) در حزب رستاخیز اولین موضوعی بود که این حزب به واسطه آن به تحریک مردم منطقه برای مقابله با نظام نوپا پرداخت. حزب خلق مسلمان در ابتدا انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی را تحریم کرد و حتی اخراج سیدهادی خسروشاهی را به سبب اعلام حضور حزب در این انتخابات و با اتهام «نفوذی حزب جمهوری اسلامی» اعلام کرد. اما پس از برگزاری انتخابات که تنها به راه یابی سه نامزد مختص این حزب در آذربایجان شرقی (مقدم مراغه ای، محمدعلی انگجی و جعفر اشراقی) منجر شد به چانه زنی درباره نتایج آن پرداخت! دبیرکل خلق مسلمان از تغییر نتایج انتخابات بین ساعت 4 بامداد تا 11 صبح ابراز تعجب می کرد!
مخالفت با قانون اساسی و خصوصاً اصل ولایت فقیه اقدام بعد این حزب و مراد آن، شریعتمداری بود که در زمان برگزاری رفراندوم با جنجال های خیابانی در تبریز همراه شد. در پاییز 1358، خلق مسلمانی ها با انتشار شایعه توطئه ترور شریعتمداری به تحریک عواطف مردم تبریز پرداختند. در جریان هیجانات ناشی از این شایعه یکی از نگهبانان بام منزل شریعتمداری در قم با نقشه عوامل حزب مزبور کشته شد.
این ماجرا از سوی حزب خلق مسلمان به عنوان «حمله به بیت مرجعیت» تلقی شد. با اوج گیری التهاب، عوامل مسلح وابسته به حزب مزبور به کمک افراد مسلح ضد انقلاب کردستان، با اشغال صدا و سیمای تبریز خواسته هایی مثل تغییر اصل 110 قانون اساسی (ولایت فقیه)، محاکمه عاملان حمله به بیت آیت الله شریعتمداری، تعیین امام جمعه، امام جماعت، استاندار، شهردار و مقامات دولتی تبریز توسط شریعتمداری و اخراج حاکم شرع دادگاه انقلاب از این شهر را مطرح ساختند. مذاکره اعضای شورای انقلاب با شریعتمداری به تشکیل هیئتی متشکل از مرحوم شهاب الدین اشراقی (به نمایندگی از امام راحل) و آیت الله جعفر سبحانی و سید یونس عرفانی (از سوی شریعتمداری) منتهی شد. در حالی که امام از طریق واسطه هایی مثل مرحوم شیخ محمدتقی فلسفی و... برای دور ساختن شریعتمداری از حزب خلق مسلمان تلاش می کردند، دو نماینده شریعتمداری نیز در بررسی های خود به نتیجه ای جز «لزوم انحلال حزب خلق مسلمان» نرسید.
اما شریعتمداری به این خواسته نمایندگان خود وقعی ننهاد. در ابتدای زمستان 1358 در حالی که اسناد ارتباط شریعتمداری و نزدیک ترین اطرافیان او با مأموران سازمان سیا و وزارت خارجه آمریکا در تهران از لانه جاسوسی به دست آمده بود، تلاش اعضای جامعه مدرسین و بزرگانی مثل مرحوم آیت الله مکارم برای نجات شریعتمداری از دام مهلک حزب خلق مسلمان شدت گرفت.
حتی یک بار که شریعتمداری در دیدار با اعضای جامعه مدرسین از برداشتن حمایت خود از حزب خلق مسلمان سخن گفت، دفتر وی، خبر جامعه مدرسین در این مورد را نادرست خواند. این تلاش ها سرانجام با ضبط صدای شریعتمداری در این مورد، به سرکوب فتنه حزب مزبور در قم و تبریز منتهی شد.
با انحلال حزب خلق مسلمان افرادی مثل حسن شریعتمداری و احمد علی زاده به خارج کشور فرار کردند، اما بیت شریعتمداری تلاش خود را بر ضد نظام ادامه داد و در کودتای نوژه (18 تیرماه 1359) و نیز توطئه نافرجام برای به شهادت رساندن امام (مشهور به کودتای قطب زاده) در اسفند 1360، نقش ایفا کرد.
سرانجام در 31 فروردین 1361، سیدکاظم شریعتمداری به سبب تعدد دلایل فقدان عدالت، با بیانیه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به امضای چندین مجتهد برجسته و والامقام از مرجعیت خلع شد. او سپس در صدا و سیما، با اظهار پشیمانی از اقدامات خود و عذرخواهی از امام، از این تقصیر خود به درگاه خداوند استغفار کرد. شریعتمداری سه سال بعد در اثر عارضه سرطان در تهران درگذشت.
در اولین ماه های فعالیت حزب خلق مسلمان موسسان روحانی آن یعنی سیدهادی خسروشاهی، رضا گلسرخی و حتی سید صدرالدین بلاغی از آن جدا شدند. واقعیت این است که اراده ای که از درون بیت شریعتمداری، حزب خلق مسلمان را هدایت می کرد از پشتوانه مشورت و حمایت افرادی مثل حسن نزیه (عضو دولت موقت بازرگان و دارای ارتباط با سازمان سیا از سال های قبل از انقلاب) محمود عنایت (از کارگزاران فرهنگی رژیم شاه و رابط حزب رستاخیز با نویسندگان در سال 1356) علیرضا نوری زاده (دارای روابط مستمر با کاردار سفارت آمریکا در ماه های پس از پیروزی انقلاب و حامی رسانه ای فعلی جریان موسوم به موج سبز در خارج کشور) رضا براهنی (از روشنفکران جریان چپ آمریکایی) و... برخوردار بود.
علاوه بر این، اسناد لانه جاسوسی آمریکا در تهران نشان می دهد که مأموران سفارت آمریکا در اولین مراحل تأسیس حزب خلق مسلمان حضور داشته اند و علاوه بر ارتباطات گسترده با سران حزب از برخی از اعضای ساواک مثل فرازیان (با اسم رمز اس.دی.جانوس) نیز در این زمینه استفاده می کرده اند. شریعتمداری و نزدیکانش بارها از مأموران سفارت آمریکا و از جمله همین عنصر ساواکی طلب کمک مالی کرده بودند.
همچنین یکی دیگر از اسناد لانه جاسوسی حاکی است «دونالد.سی. پیکویین» رئیس قرارگاه سیا در تهران تا هفتم آبان 1358 (شش روز قبل از فتح لانه جاسوسی) سرگرم مأموریت هماهنگ سازی فعالیت حزب خلق مسلمان با دیگر احزاب مخالف امام، بوده است.