رقابت درگنج هاى پنهان آتلانتیک

دولسه راموس ‎/ مترجم: مهدى صفرى

احتمال وجود منابع نفت، گاز و الماس در زیر یخ هاى اقیانوس منجمد شمالى چالشى را میان همسایگان حوزه این اقیانوس به وجود آورده است.

در اقیانوس منجمد شمالى هوا در حال گرم شدن است. بالا رفتن دما در این منطقه، تنها به علت تغییرات آب و هوایى نیست، بلکه نزاع هایى که بر سر کنترل ثروت هاى فراوان آن در گرفته، علت دیگر آن است. بسیارى تصور مى کنند که اقیانوس منجمد شمالى توده اى عظیم از یخ است که بتدریج در حال ذوب شدن است، اما درون کوچک ترین اقیانوس (۱۴ میلیون کیلومتر مربع)، در زیر ۴۰۰۰ متر سطح یخى و در تاریکى مطلق، گنجى مخفى است که هنوز میزان نفت، طلا و الماس موجود در آن مشخص نشده است. نفت، طلا و الماس ثروت هایى هستند که روسیه، کانادا، آمریکا، دانمارک و نروژ براى دستیابى به آنها با یکدیگر رقابت مى کنند.

به گفته اداره ملى اقیانوس و اتمسفر آمریکا در دو دهه اخیر به علت انتشار گازهاى گلخانه اى، تغییراتى در اقیانوس منجمد شمالى به وجود آمده است. این تغییرات موجب شده که کشورها در چند قدمى تحقق رؤیاى اکتشاف و استخراج منابع مخفى آن قرار گیرند.

براساس مطالعه مؤسسه زمین شناسى آمریکا در سال ۲۰۰۵ پوشش یخى این منطقه به نازک ترین حد در طول تاریخ رسیده است. ذوب شدن یخ و افزایش مداوم قیمت انرژى باعث شده کشورها بار دیگر به این منطقه علاقه نشان دهند. روسیه مثالى روشن در این زمینه است. این کشور هفته گذشته پرچمى را در اعماق این منطقه، به عنوان سمبل مالکیت و تعلق این منطقه به روسیه نصب کرد.

این اقدام روسیه مشابه اقدام آمریکا هنگام رسیدن به ماه در سال ۱۹۶۹ است. این اقدام روسیه که اقدامى تاریخى و با اهمیت است، ثابت مى کند که هنوز چیزهاى زیادى براى کشف کردن در زمین وجود دارد.

با استخراج منابع این منطقه و نازک شدن توده هاى یخى قطب ها، امکان اکتشاف مسیرهاى جدید دریایى و نقاط ماهیگیرى کاملاً سودآور نیز به وجود مى آید. بدین ترتیب، آنچه که تا چندى پیش دشتى سفید به شمار مى رفت، ممکن است تا ۴۰ سال دیگر به منطقه اى بسیار سودمندتر از حال حاضر تبدیل شود.

کشورها و شرکت هاى بزرگ نفتى آماده اند به هر گوشه زمین بروند تا ادامه تولید انرژى مورد نیاز خود را تضمین کنند. اداره ملى اقیانوس و اتمسفر آمریکا تصریح مى کند: «پتانسیل منابع طبیعى اقیانوس منجمد شمالى هنوز ناشناخته است.» اما برآوردهاى کارشناسان نشان مى دهد که یک چهارم ذخایر گاز و نفت جهان در این منطقه قرار دارد.

لاوسون بریگام، معاون کمیسیون تحقیق در خصوص اقیانوس منجمد شمالى در آمریکا تأکید مى کند: «وجود یک چهارم ذخایر نفت و گاز جهان در این ناحیه، جذابیت آن را بیش از پیش افزایش داده است.»

به رغم همه این مسائل هنوز جایى براى شک وجود دارد. رقم وسوسه کننده ۲۵ درصد انرژى بر مبناى اندازه گیرى هاى انجام شده در ناحیه نزدیک به روسیه است که از ۲۰ سال پیش آغاز شده بود. با وجود این، در مناطقى مانند آلاسکا ، اندازه گیرى نیازمند چنین زمانى نیست. با این حال شک و تردید در این خصوص دلیلى براى متوقف شدن منافع شرکت هاى بزرگ نفتى نیست. وعده تسلط بر مقدارى از ذخایر این منطقه که با ذخایر خاورنزدیک رقابت خواهدکرد و در محلى بسیارآرامتر قراردارد به عنوان محرکى براى شرکت در این مسابقه است.

در سال ،۲۰۰۵ شرکت شل بیش از ۴۴ میلیون دلار (۳۲ میلیون یورو) براى اجاره دریاى بیوفورت واقع در مرز میان آلاسکا و کانادا، پرداخت کرد. در آوریل سال جارى، این شرکت ۳۹ میلیون دلار دیگر براى ۱۲ حفارى در دوره اى ۳ ساله هزینه کرده است. این حفارى ها اعلام خطرى براى اکولوژیست ها و حامیان جوامع بومى آلاسکا بود، زیرا زیستگاه آنها را درمعرض خطر آلودگى و آسیب قرار مى دهد. در برابر اعتراض گروه هاى یادشده، یک دادگاه آمریکایى شل را مجبور کرد فعالیت خود را ماه گذشته در این منطقه تعطیل کند.

خطرها و عوارض ناشى از حفارى و استخراج در این یخهاى محدود کره زمین، که دماى هوا معمولاً ۱۱ درجه زیرصفر است، مشابه خطرهایى است که دیگر مناطق با آن مواجه هستند، اما بریگام درخصوص خطرى بزرگتر هشدار مى دهد: «در صورت آبگرفتن هاى احتمالى، آب بخار نمى شود. رفع آلودگى دراین منطقه به سختى امکانپذیر است و آسیب هاى بیشترى به منابع طبیعى وارد مى شود.»

درخصوص منابع گاز اقیانوس منجمدشمالى، کافى است که استخراج هاى انجام شده تاکنون را نام ببریم که به عنوان یک دستگرمى براى دولتها و شرکتها بوده و هنوز بطور جدى به این کار پرداخته نشده است. در شمال سیبرى غربى حوزه انرژى مهمى به نام بستر اورنگوى واقع شده است، که دومین بستر بزرگ دنیا به شمار مى رود و ذخایر آن از ۳۰۰ بیلیون مترمکعب تجاوز مى کند. مجوز لازم براى استخراج از این بستر در اختیار اورنگوى گازپروم، شاخه اى از شرکت انحصارى گازپروم روسیه قراردارد.

در دریاى برنت، در ۶۰۰کیلومترى شبه جزیره کولا، حوزه اى دیگر به نام بستر اشتوکمان واقع شده است که یکى دیگر از ذخایر عظیم گاز محسوب مى شود. مجوز بهره بردارى از این بستر نیز دردست گاز پروم است و برآورد مى شود که ذخایر این بستر ۳‎/۲ بیلیون مترمکعب باشد. اگر ثروتهاى فراوان انرژى موجود در اقیانوس منجمدشمالى براى تلقى کردن این منطقه به عنوان جواهر کافى نباشد، واژه الماس مى تواند افرادى را که باورى ضعیف تر دارند، متقاعدکند. معدن اکاتى در مناطق شمال غربى کانادا، یکى از غنى ترین معادن این کشور است. بین سالهاى ۱۹۹۸ و ۲۰۰۴ که عملیات هاى حفارى آغاز شد، این معدن ۲۶ میلیون قیرات - حدود ۵۰۰۰ کیلوگرم- تولید داشته است و انتظار مى رود که تا ۲۵ سال، سودى بیش از ۳۴۴ میلیون یورو در سال داشته باشد.

تلاش کنونى قدرت ها و مدعیان ذخایر قطب شمالى معطوف به یافتن معادن مشابه در مناطق اکتشاف نشده است. از همین رو حرکت جدید روسیه نگرانى دیگر کشورهاى علاقه مند را برانگیخته است. بریگام تصریح مى کند: «کشورهاى حوزه اقیانوس منجمدشمالى بایستى گذشته از مناقشه ها و اختلاف نظرها، براى توسعه این منطقه همکارى کنند.

این بار، روسیه دست پیش گرفته است و نارضایتى دیگر کشورها از نقض یک قرار نانوشته توسط مسکو است. درحالى که قوانین بین المللى مشخص مى کند که چه کسى، چه چیزى را دراختیار بگیرد و یخ این منطقه درحال ذوب شدن است، مى توانیم درانتظار مناقشه اى جدید باشیم. صف آرایى اقتصادى در قطب شاید مفهوم تازه اى به جنگ سرد جدید ببخشد.