المسلمین و آینده مصر

بصیرت:بحث داغ انتقال قدرت در مصر این روزها نام یک «بازیگر قدرتمند» را در کانون بحث ها می‌نشاند و آن جنبش اخوان المسلمین است.
حال عمومی حاکم کهنسال مصر رو به وخامت است و نسیم تغییر در قلب قاهره وزیدن گرفته است. از وقتی که حسنی مبارک 81 ساله تصمیم خویش را برای عدم حضور در انتخابات آینده ریاست جمهوری اعلام کرد، نام اپوزیسیون مصر با محوریت اخوان المسلمین بیشتر بر زبان‌ها افتاد. رهبران اخوان در اولین واکنش مخالفت خویش با انتقال موروثی قدرت از مبارک به فرزند جوان او (جمال مبارک) را ابراز کردند. اما ظرفیت این جنبش برای دگرگونی‌های سیاسی در مصر و خاورمیانه عربی چه اندازه است؟ قرائن حاکی از آن است که نه تنها حسنی مبارک برای جلب نظر مثبت این جنبش تلاش می‌کند که حتی نمایندگان اروپا و امریکا نیز به تازگی باب تعامل با رهبران اخوان را باز کرده‌اند.
جنبش اخوان المسلمین از سال 1928 که در مصر پایه‌گذاری شد تا به امروز که پرچم رهبری مبارزه با دولت مبارک را در دست دارد، فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر نهاده است. اکنون این گروه که حوزه وسیعی از نفوذ سیاسی در قلمرو اسلامی را به خود اختصاص داده، پس از 91 سال فعالیت، با آزمونی جدید مواجه است.
طی 9 دهه حیات جنبش، اخوانی‌ها برای نخستین بار در مناطقی خارج از مصر از موضع اپوزیسیون خارج شده و به اداره کننده دولت تبدیل شده‌اند. حماس، جنبش فلسطینی نزدیک به اخوان المسلمین از سال 2007 که ملی‌گرایان سکولار فتح را از نوار غزه بیرون راند، بر این منطقه حکومت می‌کند. این یک پیروزی غرورآفرین برای نسل جدید انقلابیون بود البته هجمه‌های زیادی متوجه حماس بوده. حماس اینک در پایتخت انقلابیون فلسطین اداره زندگی یک و نیم میلیون نفر از ساکنان نوار غزه را برعهده گرفته است که این جنبش را در موقعیت خطیری قرار می‌دهد. سکولارها و منتقدان حماس همچنان سعی دارند این جنبش را متهم به تحریک دشمن صهیونیستی و تلاش برای ایجاد دولتی اسلامی کنند اما حماس با رد این اتهامات، فهرستی از دستاوردهای خود را ارائه داده که احیای اقتدار و هویت فلسطین و مقابله با فساد و محافظه‌کاری در صدر قرار می‌گیرد.
پیروزی حماس در آخرین انتخابات سراسری فلسطین موهبتی برای کاندیداهای اخوان المسلمین در مصر بود که به ورود تعداد زیادی از این نامزدها به پارلمان مصر منجر شد. این دو موفقیت پی در پی اخوان المسلمین شدیدترین رویارویی حکومت با این جنبش از دهه 1960 را به دنبال داشت. دولت حسنی مبارک، رئیس جمهور مصر نه تنها فعالیت اخوانی‌ها را غیرقانونی خواند، بلکه با تصویب قوانین متعدد، مانع از فعالیت اعضای این جنبش به عنوان کاندیداهای مستقل شد. بازداشت ده‌ها تن از اعضای اخوان المسلمین از جمله برخی رهبران آن به سازمان و نظام این گروه صدماتی وارد کرد. هم اکنون حدود 250 تن از اخوانی‌ها حتی چندین چهره شاخصی که مدعیان رهبری آینده جنبش هستند، در پشت میله‌های زندان‌های مصر هستند. رهبری اخوان المسلمین مصر اعلام کرده برای کاستن از حجم سرکوب‌های دولت، تغییراتی در کادر رهبری خود به وجود آورد و به چهره‌های جوان میدان بیشتری بدهد. اما تداوم یورش دولت به این گروه، ارزیابی درست و روشن از نحوه و امکان موفقیت گذار اخوانی‌ها به رهبری جدید را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.
چندی است اردن نیز یکی از عرصه‌های پویا برای فعالیت این جنبش شده است. دولت امان نیز مانند مصر حصارهایی دور اخوان المسلمین تنیده است. ترکیب غالب جمعیت اردن عمدتاً شامل آوارگان فلسطینی و نوادگان آنها است اما حاکمان امان سعی کرده‌اند از سرریز کردن مناقشه اسرائیل و فلسطین به کشورشان جلوگیری کنند. فلسطینی‌تبارها پیمان سازش 1994 اردن و اسرائیل را بشدت رد کرده‌اند اما دولت نتوانسته مانند مصر آنها را سرکوب کند.
استراتژی پادشاهی اردن طبق سنت دیرینه آن این بوده که عرصه محدود فعالیت اخوان المسلمین در آن کشور را حفظ کند. البته در سالیان اخیر رابطه امان با اخوانی‌ها تیره شده و دولت اردن ضمن اعمال ممنوعیت علیه حماس، رهبران ارشد آن را اخراج کرد. در سویی دیگر خاورمیانه عربی، شاخه اخوان المسلمین در سوریه با دولت دمشق رابطه نزدیکی دارد؛ البته اخیراً اختلافاتی میان آنان با احزاب سکولار از جمله بعثی‌های سوریه بروز کرده است. در سودان، لیبی و تونس هم این جنبش بشدت تحت کنترل است و دولت‌های این کشورها یا فعالیت اعضای آن را محدود و ممنوع کرده یا رهبران و چهره‌های اصلی را تحت پیگرد قرار داده‌اند.
به‌رغم فشارهای دولتی، اخوان المسلمین در طول 9 دهه گذشته محبوبیت و پایداری خود را در میان مردمان کشورهای عربی حفظ کرده است که حکومت‌های سکولار از آن بیمناک‌اند. اعراب لیبرال چنین استدلال می‌کنند که اگر انتخابات چندحزبی برگزار شود و اخوانی‌ها وارد عرصه شوند، به دلیل پیروزی اعضای این جنبش، جایی برای لیبرال‌ها باقی نمی‌ماند اما اخوان المسلمین اینک در حال تأمل روی این مسئله است که به مخالفت با سکولارها ادامه دهد یا به امید به دست گرفتن رشته حاکمیت، با آنان همکاری کند. بدون شک هر تصمیمی درباره آینده جنبش ابتدا در قاهره (خاستگاه جنبش) اتخاذ خواهد شد و انتظار می‌رود این بحث و استدلال‌ها تا انتخاب و اعلام استراتژی جدید رهبران اخوان المسلمین مصر ادامه یابد.