آسیب شناسی امربه معروف و نهی ازمنکر / مجید زندی

 هنگامی که ماه گذشته طرح مبارزه با منکرات با شدت بیشتری پیگیری شد افکار عمومی سئوالی را در دل خود نگه داشت که آیا منکرات فقط مبارزه با بدحجابی و اراذل و اوباش است بسیاری دیگر به دنبال چرایی بروز چنین رفتاری در میان برخی افراد جامعه بودند و نگرانی خود را چنین مطرح می ساختند که ما چه کارهایی را انجام نداده ایم که به اینجا رسیده ایم جامعه ما چه گمشده هایی دارد که بعضا برخی از جوانان و نوجوانان ما اینچنین به بی راهه می روند و به جان و مال و ناموس مردم هم تعدی می کنند

در مقابل عده ای دیگر مدعی می شوند ما از ارزش ها فاصله گرفتیم ریشه منکرات و ناهنجاریهای اجتماعی فراموش شدن ارزش هاست . اما کماکان عملکردها و گمشده ها در سطح ابتدایی می چرخد و نمی دانیم چه کارهایی را خودمان باید انجام دهیم ولی به آن سمت نمی رویم اما از دوری ارزش ها سخن می گوئیم در حالیکه خودمان نیز آن را رعایت نمی کنیم .

فرض کنید ما در روستایی زندگی می کنیم که همه افراد روستا نسبت به همدیگر احساس خیرخواهی دارند مردم روستا بر این باور هستند که اگر یکی از افراد روستا در مسیر گناه قرار بگیرد ممکن است آتش این گناه فردا در خانه خودش هم سرایت کند اهالی این روستا همدیگر را به خوبی می شناسند و هنوز پای غریبه ها به آن روستا باز نشده که بگویند به ما چه او یک غریبه است هر کاری که می خواهد انجام دهد!

لطفا دایره این نگاه را از دایره روستا بالاتر ببرید و آن را در شهری گسترش دهید که مردم آن یقه همدیگر را نمی گیرند تا اشتباهات فردی را که منجر به بروز مشکلات اخلاقی و اجتماعی می شود برطرف سازند اما نست به سرنوشت همدیگر هم بی تفاوت نیستند آنها بسیار با صمیمیت از همان ابتدا مراقب همدیگر هستند تا از مسیر درست منحرف نشوند. همانند گروهی از کوهنوردان که در مسیر کوهپیمایی همدیگر را همراهی می کنند. آنجا دیگر اصطلاح امروزی برخی از حقوقدانان به اصطلاح روشنفکر ما که اخیرا در برخی از روزنامه ها و مجلات روشنفکری آنهم با تقلید مغرب زمین « حقوق شهروندی برای هر فردی محترم است » را ملاک رفتار دیگران قرار نمی دهند که هر کاری که می خواهند انجام دهند چون آزاد هستند. کشور هم مانند گروه کوهنوردی و افراد روستا در یک محیط بزرگتر شکل می گیرد چگونه است این افراد برای مصادیق باارزش کشورهای غربی احترام قایل می شوند و از آن به عنوان ارزش های دهکده جهانی یاد می کنند اما برای ارزش های مذهبی انسانساز و جهانشمول الهی اهمیتی متصور نمی شوند !

از مسیر منحرف نشویم می خواهیم « امربه معروف و نهی ازمنکر » را به درستی معرفی نمائیم و بگوئیم امربه معروف و نهی ازمنکر همه آن چیزی نیست که در جامعه ما عمل می شود. مبارزه با مفاسد اجتماعی که پلیس انجام می دهد « مبارزه » است امربه معروف و نهی ازمنکر گرفتن یقیه کنار دستی نیست احساس مسئولیت اجتماعی برای « تذکر » دادن است . مشکل جامعه امروز ما نبود « تذکر » است در حالیکه مبارزه شکل انتهایی مصادیق مختلف بزه های اجتماعی است . گره کار جامعه ما در همان مراحل ابتدایی است که به تعبیر شهید آیت الله بهشتی « بی تفاوتی » همان مساله ای که با یک « به من چه » از کنارش می گذریم و این آفتی است که به ریشه ها تیشه می زند.در حالیکه در هیچ کشوری نمی توان به اندازه آدمها پلیس قرار داد ضمن آنکه نمی توان چنین رویه ای از سوی یک پدر برای فرزندان و فرد برای برادران و خواهان خود اجرا کند.

مردم ما خود را شیعه آن امامی می دانند که با شعار امربه معروف و نهی ازمنکر در صحنه کربلا حاضر شدند و گفتند « ارید ان آمربالمعروف وانهی عن المنکر » و اگر مردم مسلمان آن زمان فقط به غنائم لشکرکشی ها دلخوش نمی شدند و نسبت به همه منکرات « تذکر لسانی » می داند حسین (ع ) مجبور به مبارزه ای نمی شدند که منجر به شهادت او و یاران باوفایش شود.

اکنون هر قدر که در مسایل ویژه حکومت داری و ایجاد جامعه اسلامی پیشتر می رویم به این نتیجه می رسیم که نیاز به امربه معروف و نهی ازمنکر هم بیشتر می شود و با اینکه حکومت اسلامی عمری 27 ساله در کشور دارد در عرصه فرهنگ سازی امربه معروف و نهی ازمنکر موفقیت لازم را در شان و جایگاه نظام اسلامی نداشته است این ضعف همین حد هم بسیار زیاد است که اکنون اگر از مردم راجع به امربه معروف و نهی ازمنکر بپرسیم بیش از هر مساله ای فکر آنها به « دایره منکرات » کمیته انقلاب اسلامی و برخورد با بدحجابی نیروی انتظامی معطوف می شود در حالیکه اکنون دلسوزان جامعه باید با ارزیابی دقیق عملکردها گره های کور موجود را که در بسیاری موارد که ناخواسته هم ایجاد شده شناسایی و حقیقت واقعی امربه معروف و نهی ازمنکر را برای مردم تبیین نمایند.

اینکه ایجاد مدینه فاضله منظور ما باشد یقینا ممکن نیست اما اگر همه ما تلاش کنیم هر آنچه که خود آن را عیوب جامعه می شناسیم در حد تذکر زبانی وارد شویم و ضمن دوری جستن از آن بدی در « دل » در « زبان » نیز با آن به مخالفت برخیزیم و یا هر آنچه را که به عنوان « حسن » تلقی می کنیم ضمن آنکه آن را در وجود خود نهادینه می سازیم به دیگران هم منتقل کنیم همه مسایلی که اکنون به عنوان معضل در جامعه ما مطرح است برطرف خواهد شد.

امروزه آسیبی به نام « موادمخدر » در جامعه برای همه شناخته شده است اگر همه خانواده ها و افراد جامعه در خانه کوچه و خیابان نسبت به این مساله حساس باشند و با آن به عنوان یک منکر واقعی چه در زبان و چه دردل و چه در عمل مقابله کنند این معضل اجتماعی تا این حد گسترده نمی شد. در این عرصه و سایر منکرات نباید فردی پیدا شود که بگوید به من مربوط نیست .

به تعبیر قرآن کریم زن و مرد در یک مقطع نسبت به هم ولایت دارند آنهم در زمینه امربه معروف و نهی ازمنکر است و حتی یک کودک و نوجوان هم می تواند به افراد بزرگسال در این زمینه توصیه به معروف و نهی ازمنکر کند.

فراموش نکنیم برای بقا شریعت و حکومت امربه معروف و نهی ازمنکر طراحی شده است و این مساله فقط برای جامعه اسلامی نیست . تا حدی که در قالب نظارت ملی و نظارت همگانی یا نظارت خواص در کشورهای غیراسلامی هم وجود دارد. ممکن است در آن کشورها نحوه اجرا و اشکال های آن در قالب قانون فراهم شده باشد در عین حالیکه می دانیم نظارت ملی نیز نمی تواند به جایگاه رفیع و انسانساز امربه معروف و نهی ازمنکر برسد.

در زمینه فرهنگ سازی یقینا هنوز راه طولانی به سمت حداقل های جامعه اسلامی در پیش داریم . اصل امربه معروف و نهی ازمنکر پذیرش احساس مسئولیت است و این احساس مسئولیت لزوما در حوزه بدحجابی خلاصه نمی شود اگر چه آن را نیز اگر همه مردم افراد را به رعایت حجاب اسلامی سفارش و توصیه می کردند کار به این مرحله نمی رسید که بدحجابی را یکی از معایب آشکار جامعه اسلامی خود تلقی نمائیم و پلیس را مامور مبارزه با آن سازیم .

در زمینه فرهنگ سازی به منظور تقویت فرهنگ الهی امربه معروف و نهی ازمنکر و گسترش روزافزون آن در جامعه آقای سیدمهدی هاشمیان معاون فرهنگی ستاد احیا امربه معروف و نهی ازمنکر به گزارشگر ما می گوید : ستاد احیا که از 13 سال پیش فعالیت خود را آغاز کرده هدف اصلی آن فرهنگ سازی بوده است این ستاد هیچگاه نگاه اجرایی به عنوان عامل امربه معروف و نهی ازمنکر نداشته زیرا این کار را وظیفه تک تک آحاد مسلمین می داند.

وی می افزاید : این ستاد با تشکیل شوراهای امربه معروف و نهی ازمنکر در استانها شهرها و مساجد سازمان ها و ادارات دولتی تلاش کرده است این فریضه الهی را تبیین و تبلیغ نماید تا به عنوان عمل به یک واجب الهی مدنظر همه مردم و مسئولان باشد.

آقای هاشیمان ادامه می دهد : هدف ستاد فعالیت های تبلیغی و آموزش است که در این زمینه مولفانی که کتابی داشته اند شناسایی و در سطحی وسیع آن را منتشر و توزیع کرده ایم تا مردم بهتر بتوانند مفاهیم امربه معروف و نهی ازمنکر را بشناسند آنگاه خود مصادیق مختلف آن را در جامعه پیدا و در حوزه « لسانی » به عنوان یک تکلیف شرعی اقدام نمایند.

معاون فرهنگی ستاد احیا امربه معروف و نهی ازمنکر می گوید : به واسطه کارهایی که در کشور ما اتفاق افتاده افراد فکر می کنند این واجب الهی همان کارهای خشن و برخورد شدید با منکرات است در حالیکه ما هم تلاش کرده ایم این نگاه صرفا خشن را از ذهن افکار عمومی پاک نمائیم و بگوئیم برخی کارهای اشتباه به نام امربه معروف و نهی ازمنکر شده و حتی نام نهی ازمنکر برای اقدامات خاص جعل شده در حالیکه اگر مردم خود را موظف به امربه معروف و نهی ازمنکر بدانند بسیاری از مشکلات حل خواهد شد و اگر این فرهنگ در رفتار همه افراد جامعه نهادینه شود وظایف ماموران حکومتی به حداقل ممکن کاهش می یابد.

یعنی اگر تک تک افراد این جامعه در هر مکانی حضور دارند مثلا کنار خیابان حضور دارند اگر مردی به نابینایی کمک کرد که از عرض خیابان عبور کند از او تشکر نمایند این تشویق در تعبیر ما خود معروف است زیرا چند اثر دارد ازجمله اینکه فرد را به ادامه کار خیر مصمم می سازد در خود فرد اثرگذار است هم برای تقدیری که برای کار خود کرده و هم برای انجام آن در آینده موثر است ضمن آنکه افراد دیگری هم که این کار نیک را دیدند تشویق می شوند که خود نیز کار خیر دیگری را انجام دهند.

سیدمهدی هاشمیان می گوید : اگر ما بتوانیم به درستی این فریضه را تبیین کنیم تا در جامعه عمل شود اتفاقات مثبت فراوانی در کشور می افتد که قابل شمارش نیست به تعبیر رهبر معظم انقلاب امربه معروف و نهی ازمنکر در سطح جامعه این است که بگویید و بگذرید و اگر 10 نفر منکری را دیدند و تذکر بدهند تاثیر این کار در جامعه برای مبارزه با منکرات از هر کار قانونی هم بیشتر است .

وی می افزاید : ما فکر می کنیم مخاطب اصلی امربه معروف و نهی ازمنکر هرم قدرت هم است اگرچه مردم باید بدانند چگونه کاری باید انجام دهند که هرم قدرت را از مسیری که منجر به انحراف می شود حفظ کنند اما این هم تنها یکی از مصادیق است و نباید آن را همه هدف امربه معروف و نهی ازمنکر دانست .

معاون فرهنگی ستاد احیا امربه معروف و نهی ازمنکر می افزاید : در این روش می توانند با حضور در گروههای سیاسی احزاب و تشکل های مردمی مطبوعات بانگاه امربه معروف و نهی ازمنکری و نقادی خیرخواهانه هرم قدرت را همواره تحت نگاه تیزبین خود داشته باشند و آنها را رصد کنند.

وی درباره راههایی که مردم می توانند هرم قدرت را تحت نظر داشته باشند هم می گوید : همین که مردم با رای خود مسئولی را از اریکه قدرت کنار می گذارند و فرد دیگری را جایگزین می کنند قدرت خود را به رخ می کشند اگرچه ما خود نیز به دنبال راههای مختلف نظارت بر عملکرد مسئولان می رویم و طبیعی است که در این عرصه همه بزرگان فکری جامعه مطبوعات و رسانه ها اندیشمندان و... کمک کنند با الگوسازی و اطلاع رسانی دقیق حقایق امربه معروف و نهی ازمنکر در جامعه گسترش دهند تا بتوانیم گامهای بلندتری برای احیا این فریضه الهی برداریم .

وی در پاسخ به این سئوال که این ضرورت چرا در یکی دو سال اخیر تشدید شده و درباره آن فراوان سخن گفتند و حتی عمل می شود می گوید : در حوزه محتوایی امربه معروف و نهی ازمنکر در کشور ما کم کار شده بود در حالیکه اگر ما به ابعاد فکری مساله بپردازیم مردم خود مصادیق را انتخاب خواهند کرد و نیازی به آن نیست که ماموران انتظامی این مصادیق را شناسایی و اقدام کنند ضمن آنکه به همین دلیل در کشور ما تاکنون کمتر کتابهایی در این زمینه نوشته شده که پس از پیروزی انقلاب فقط به 80 عنوان رسیده است که همین ضعف آگاهی بخشی باعث شده که حضور مردم در این عرصه کمتر باشد و ما باید زحمت زیادی بکشیم که ضعف های گذشته را جبران کنیم تا مردم هم آگاه شوند و هم مطمئن شوند که می توانند در عرصه امربه معروف و نهی ازمنکر فعال باشند.

وی می گوید : هدف امربه معروف و نهی ازمنکر این است که افراد یک جامعه را مسئول بسازد افرادی که چه در پست و مقام دولتی و چه غیر آن مسئول اصلاح امور هستند و در این عرصه همه مردم هم مسئولیت نظارت بر عملکرد افراد جامعه و زمامداران را دارند برای اینکه در امربه معروف و نهی ازمنکر گفته می شود به نیکی و خیرخواهی امر کنید در جهت ترویج مکارم اخلاق تلاش نمائید و از هر منکری هم کردید به نهی نمایید.

وی می افزاید : اگر در نماز شرط طهارت لباس و سایر دستورالعمل ها وجود دارد در امربه معروف و نهی ازمنکر وجود ندارد کوچکتر می تواند به بزرگتر معروف ها را گوشزد کند پسر به پدر مرئوس به رئیس و... همه این مسئولیت را دارند که همدیگر را به خوبی ها توصیه کنند و نیست به حذف منکرات تذکر دهند.

معاون فرهنگی ستاد احیا امربه معروف و نهی ازمنکر ادامه می دهد : به تعبیر مقام معظم رهبری در حکومت اسلامی مرحله اول و دوم امربه معروف و نهی ازمنکر در قالب قلبی و زبانی وظیفه همه مردم است اما در بخش یدی دیگر مردم وظیفه ندارند بلکه این وظیفه به عهده حکومت می افتد. رسالتی هم که ستاد احیا دارد همین دو مرحله است یعنی تلاش کند که امربه معروف و نهی ازمنکر به عنوان یک فرهنگ در رفتار همه مردم و مسئولان نهادینه شود.

وی می گوید : اگر مردم راجع به هر چیزی که پیرامون آنها اتفاق می افتد مسئول بدانند این مسایل می تواند از نهاد خانواده تا محله مسجد مغازه و اداره و رخ دهد.

آقای هاشمیان بااشاره به تعبیر رهبر معظم انقلاب در زمینه امربه معروف و نهی ازمنکر می گوید : در جلسه ای که با ایشان داشتیم تعبیر رهبری معظم انقلاب برای مسئولیت همگانی مردم در این زمینه « گفتن و گذشتن » بوده است « در حالیکه وقتی به برخی از جوانان حزب اللهی درباره احیا امربه معروف و نهی ازمنکر توصیه می شود فکری کنند حتما در این عرصه باید شیر هم باشد » . این تعبیرات رهبر معظم انقلاب دقیقا حدود و ثغور عملکرد عامه را برای این تکلیف الهی مشخص کرده است .

در این زمینه آقای محمدخانی مسئول اداره آموزش ستاد احیا امربه معروف و نهی ازمنکر هم در این زمینه می گوید : بزرگترین رسالت ما اگر به آن توفیق یابیم این است که کاری بکنیم مردم نسبت به این واجب الهی بینش مثبت پیدا کند و از انجام آن نهراسند.

وی می افزاید : برای فرهنگ سازی ما دو گام را سرلوحه کارهای خود قرار داده ایم که یکی از آنها آموزش است . آموزش در حدی که آنهایی که ارتباط خاصی با ستاد دارند همانند شوراهای امربه معروف که حدود 10 هزار نفر می شوند از محتوای این خواسته الهی آگاهی داشته باشند و در این مرحله ما به هیچ وجه به دنبال مصادیقی نیستیم ما می خواهیم فرهنگ آن را احیا کنیم .

وی می افزاید : ما می خواهیم به جوانان این کشور بگوئیم که در دین ما یک واجبی وجود دارد به نام امربه معروف و نهی ازمنکر که مراتب و مراحل مختلف دارد که در مراحل آموزش مطرح می شود.

وی می افزاید : اینکه می بینیم در جامعه ما نگاه بدبینانه ای درباره امربه معروف و نهی ازمنکر وجود دارد این است که افراد قبل از آنکه با فرهنگ و محتوای امربه معروف و نهی ازمنکر آشنا باشند به سراغ مصادیق آن رفتند که دچار خطا شدند در حالیکه اگر آن افراد از لحن و بیان و طرز رفتار آمر به معروف و ناهی ازمنکر آشنا بودند شیوه مناسبی را برای اجرای این فریضه الهی در پیش می گرفتند و قبلا خودشان به آن عمل می کردند.

وی می افزاید : اگر بخواهیم کسی را نمازخوان کنیم او ابتدا باید به باور برسد که نماز واجب الهی است در غیر اینصورت نمی تواند نماز را بیاموزد و آن را اقامه نماید.

وی می گوید : نسل جوان ما بیش از هر چیز اکنون نیازمند چهره زیبای امربه معروف و نهی ازمنکر برای ساخت جامعه سالمی است که خود او هم دوست دارد در آن شرایط زندگی کند. این چنین جوانی هنگامی که در جامعه منکری را مشاهده می کند نمی گوید « به من چه این مملکت پلیس دارد » .

نکته ای که در این میان وجود دارد در امربه معروف و نهی ازمنکر همه مردم می دانند منکرات چیست و معروف ها چه ویژگی هایی محسوب می شود اما راه دقیق آن را نمی شناسند تا با نزدیکترین تلاش به هدف برسند. ضمن آنکه این عرصه حساس پیش از هر کار از رفتار حاکمان جامعه اسلامی کمک می گیرد نوع زندگی مسئولان در این دوران برای مردم واقعا حساسیت زا شده است به همین دلیل پذیرش مسئولیت سیاسی در حکومت اسلامی حساسیت بسیار زیادی دارد که ابتدا باید خود رعایت کنند در این باره حضرت علی (ع ) در خطبه 170 نهج البلاغه تعبیر جالبی دارند و می فرمایند : ای مردم به خدا سوگند من شما را به هیچ طاعتی تشویق نمی کنم مگر اینکه خود قبل از شما به آن عمل کنم و شما را از هیچ گناهی باز نمی دارم مگر اینکه قبل از شما از آن باز ایستم ضمن آنکه از این سو هم می دانیم مسئولان مملکت ما معصوم نیستند و نباید این فکر در ذهن مردم شکل گیرد که چون فلان مسئول چنین زندگی می کند و چنان سخن گفته ما می توانیم از او هم جلوتر برویم ! شاید بارها همه ما میوه به ظاهر سالمی را برداشتیم تا آن را بخوریم اما هنگامی که متوجه پوسیدگی و کرم خوردگی آن شدیم از خوردن پشیمان شدیم . قرار نیست رفتار دیگران مشوق ما در اشتباه باشد همینکه خود به یقین رسیدم که کاری اشتباه است می توانیم به آن سمت نرویم که یقینا گسترش این افکار در جامعه نیازمند تلاش های گسترده تری است که علاوه بر رسانه ها خصوصا رادیو و تلویزیون ائمه جمعه و جماعات هم در این عرصه وظایف سنگینی بر عهده دارند تا در راستای احیای اصل الهی « امربه معروف و نهی ازمنکر » تلاش کنند. این واجب الهی از بیرون نیامده در متن فرامین اسلامی به عنوان فروع دین وجود دارد که تاکنون مورد غفلت واقع شده که فقط نیازمند احیا است . اگر حقیقتا " به دنبال احیا هستیم باید به امربه معروف و نهی ازمنکر به عنوان یک مساله فرهنگی نگاه کنیم . همچنانکه نمی توان مردم را به اجبار نمازخوان و روزه گیر و جهاد کننده در راه خدا و پرداخت کننده خمس و زکات کرد نمی توان به اجبار آنها را وارد عرصه امربه معروف و نهی ازمنکر ساخت .

امر به معروف و نهی از منکر تا آنجا که به مردم مربوط می شود و بر همه واجب است « تذکر دادن » است . احساس مسئولیت اجتماعی نسبت به همنوع که در آن مچ گیری و یقه پاره کردن وجود ندارد

متاسفانه در جامعه ما روشی رواج یافته تحت عنوان « به من چه مملکت پلیس دارد. » در حالیکه در هیچ کشوری از جهان نمی توان به اندازه آدمها پلیس کار گذاشت . آیا چنین رویه ای را یک پدر می تواند برای فرزندان خود و فرد برای برادران و خواهران خود اجرا کند

سید مهدی هاشمیان معاون فرهنگی ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر : اسلام با گنجاندن این فریضه در دستورات خود می خواهد همه افراد جامعه را در هر سن و جنسی و یا پست و مقامی مسئول سرنوشت همه بسازد زیرا بی تفاوتی بزرگترین آفت هر جامعه ای محسوب می شود

محمد خانی مسئول اداره آموزش : اینکه می بینیم در جامعه ما نگاه بدبینانه ای درباره امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد به این دلیل است که افراد قبل از آنکه با فرهنگ و محتوا آشنا شوند به سراغ مصادیق امر به معروف و نهی از منکر رفتند و دچار اشتباه شدند