ترکیه، میراث اسلامی قدرت / محمد ملازهی

«عبدا... گل» در سومین دور رأی گیری برای ریاست جمهوری در پارلمان ترکیه موفق شد اکثریت نسبی را بدست بیاورد و به این ترتیب اولین دانش آموخته از مدارس مذهبی موسوم به «امام خطیب» است که بالاترین و حساس ترین مقام اجرایی ترکیه را برعهده می گیرد.

قبل از رأی گیری، ارتش ترکیه بیانیه ای صادر کرد که در آن به صورت نه چندان مبهمی تمایل خود را به عدم پذیرش عبدا... گل در مقام ریاست جمهوری اعلام کرد. این عدم تمایل زمانی آشکارتر شد که بعد از انتخاب عبدا... گل به مقام ریاست جمهوری و ادای سوگند وفاداری هیچ کدام از فرماندهان ارتش در این مراسم حضور نیافتند.

علت نارضایتی ارتش از ریاست جمهوری عبدا... گل ریشه های عمیق تری دارد و بحث حساس تری را مطرح می کند. بحث این است که آیا ترکیه کشوری لائیک و وفادار به اندیشه «آتاتورک» است که در سال 1924 میلادی ترکیه جدید را بنیانگذاری کرد یا کشوری اسلامی است؟ این بحث با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه به صورت حاد در آمد، ولی اکنون چالش جدی قدرت در ترکیه شده است.

ارتش ترکیه خود را حافظ نظام لائیک می داند و تاکنون چندین بار به بهانه به خطر افتادن نظام لائیک دست به کودتای نظامی زده، اما از کودتای 1980 به این طرف شرایط داخلی و جهانی به گونه ای متحول شده که دست ارتش در کودتا بسته شده است. البته ارتش هر وقت بخواهد می تواند کودتا بکند، ولی در محاسبه سود و زیان، ژنرالهای ارتش مجبور به مدارا شده اند. جناح اسلامی ترکیه نیز از همین شرایط استفاده هوشمندانه کرده است. به این معنا که بدون آنکه نظام لائیک را رد کند، بر دموکراسی و حمایت از قانون تأکید نموده و توجه اکثریت جامعه را به خودش جلب کرده است. این سیاست هوشمندانه باعث شده که اولاً پایگاه اجتماعی حزب عدالت و توسعه با مشی اسلامی گسترش بیابد و ثانیاً ارتش در عمل نتواند خلاف دموکراسی و لائیسم مورد نظر خود عمل کند.

در این باره که همکاری ارتش و حزب اسلامگرای عدالت و توسعه که اکنون اکثریت مجلس ملی، دولت و ریاست جمهوری یعنی سه نهاد اصلی قدرت را در اختیار دارد، چگونه خواهد بود به درستی روشن نیست، ولی در هر حال از سال 1924 که خلافت عثمانی ملغی شد و جمهوری نوین ترکیه شکل گرفت، تاکنون جناح اسلامی در هیچ مقطعی در چنین شرایط مساعد و تعیین کننده ای در قدرت قرار نداشته است. آنچه شرایط جدید را به درستی می تواند توضیح دهد، در ظاهر چندان آشکار نیست، ولی در بطن تحولات ترکیه و جهان اسلام قابل ردیابی است. حزب عدالت و توسعه ترکیه حزب اسلامی با برداشت خاصی از اسلام که از آن به نام اسلام میانه رو یاد می شود، ساز و کار تحول دمکراتیک قدرت را پذیرفته و در مقابل سایر باورهای عقیدتی و سیاسی از خود مدارا نشان می دهد. در این برداشت لائیکهای ترکیه که از حمایت ارتش برخوردارند، می توانند اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود را پیگیری کنند و دولت اسلامگرا محدودیتی برای آنها به وجود نمی آورد. نظام لائیک آتاتورک نیز مورد حمایت دولت است. لائیکها قطع نظر از مخالفت با اسلامگراها اصل دموکراسی را نمی توانند رد کنند و حزب عدالت و توسعه از همین زاویه به قدرت رسیده است.

واقعیت آن است که با وجود اختلافات ذاتی و ایدئولوژیک دو جریان فکری مدعی قدرت در ترکیه، آنها در یک امر وحدت نظر دارند و آن الگو قرار گرفتن ساختار قدرت ترکیه در جهان اسلام است. دموکراسی وجه مشترک لائیکها و اسلامگراهای ترکیه است. نظام لائیک در جهان اسلام در قالب دموکراسی خواهی از شانس زیادی برخوردار نبوده است. ترکیه خود عینی ترین نمونه است و اسلام میانه رو و دموکراسی طلب نمونه جدیدی است که در جهان غرب هم درباره آن حساسیت کمتری وجود دارد. آیا حزب عدالت و توسعه ترکیه ساختار جدیدی از قدرت اسلامی ارایه خواهد کرد؟ موانع در این خصوص بسیارند، فرصتها اندک و تهدیدها فراوانند. با این حال ندایی که از غرب شنیده می شود، میانه روی در جهان اسلام است، ترکیه در میانه راه دو تمدن غربی و اسلامی است و اگر در این مسیر قرار گیرد و بر موانع داخلی، منطقه ای و بین المللی فایق آید، چه بسا که ارتش و حزب عدالت و توسعه بتوانند با هم کنار بیایند. هویت اسلامی ترکیه را به جهان اسلام و خاورمیانه وصل می کند و هویت لائیسم آن را به جهان غرب متصل می کند. عبدا... گل با حضور در مرکز آموزش نظامی در کنار ژنرالهای ارتش ایستاد و نشان داد که عدم حضور آنها را در پارلمان موقتی می داند.