احزاب سیاسی ایران (بخش سی و دوم)

مرتضى صفارهرندى
در نیمه دوم دهه هفتاد، تحول در جناح بندی ها به تأسیس گروه های سیاسی جدیدی منجر شد. رویکرد استقلال از دو جناح مشهور مهم ترین عامل شکل گیری گروه های تازه تأسیس بود. انصار حزب الله، جمعیت دفاع از ارزش های انقلاب اسلامی و حزب کارگزاران سازندگی مهم ترین این گروه ها به شمار می روند.
تأسیس انصارحزب الله به برانگیختگی بازگشتگان از جبهه های دفاع مقدس نسبت به جلوه های شبیخون فرهنگی غرب مربوط می شد. ابتدا این برانگیختگی همانند دوران دفاع مقدس، موضوعاتی مثل بدحجابی برخی از زنان را هدف قرار می داد. اما به تدریج بازتاب تهاجم فرهنگی در عرصه مطبوعات، کتاب ، سینما و تلویزیون، اذهان نیروهای حزب اللهی را به چاره جویی برای رفع معضلات کلان فرهنگی وامی داشت. چند سال پس از اجرای سیاست های اقتصادی دوران سازندگی نگرانی از فراموشی عنصر عدالت در برنامه ریزی ها نیز به دغدغه های فرهنگی این قشر اضافه شده بود. جوانان حزب اللهی ابتدا به صورت غیر متشکل به تشکیل اجتماعات اعتراضی دست می زدند. اما احساس نیاز به هماهنگی ، ایجاد تشکلی به نام «انصار حزب الله» را از سوی گروهی از جوانان متدین و دارای سابقه بسیجی و جبهه ای در پی داشت.
موسسه فرهنگی انصار حزب الله در 29 آذر 1373 از وزارت ارشاد مجوز فعالیت گرفت. شناخته شده ترین اعضای انصار حزب الله در بدو تأسیس افرادی مثل حسین الله کرم، عبدالحمید محتشم، مسعود ده نمکی، کاظم زاده و ... بودند. نظرگاه های این گروه از مدت ها قبل در نشریه یا لثارات الحسین- که ابتدا در نماز جمعه تهران توزیع می شد- انتشار می یافت. اما ارتباط مستقیم این گروه با بدنه اجتماعی خود از طریق محافل ذکر اهل بیت و برخی از مداحان جبهه ای مثل حاج منصور ارضی صورت می گرفت. آنها مدت ها پیش از آن در محفل یک استاد اخلاق به نام سیدعلی نجفی حضور می یافتند. اما پس از درگذشت مرحوم نجفی برادر وی برای این افراد سخنرانی می کرد. آنها در همین محفل، از همراهی یک روحانی جوان ناشناخته و البته دارای سوابق حضور در جبهه به نام پروازی برخوردار شده بودند. پروازی در خلال دوران پرالتهاب پس از دوم خرداد 1376 به واسطه تمایلات گذشته خود به جریان موسوم به چپ، از انصار حزب الله و بلکه از جریان های سیاسی حامی ولایت فاصله گرفت و مدتی بعد منزوی شد.
ورود انصار حزب الله در موضوعات فرهنگی و سیاسی جدید و ارتباط دیرینه آنان با مقوله دفاع مقدس آنها را به نظرگاه های شهید آوینی متمایل ساخته بود. به همین ترتیب بخشی از این افراد، ارتباطاتی را با دیگر روشنفکران مذهبی منتقد مدرنیسم مثل یوسفعلی میرشکاک، مهدی نصیری و عالمان نواندیشی مثل سید محمد قائم مقامی و حسن رحیم پورازغدی پیدا کرده بودند.
به تدریج اختلاف سلیقه در اعضای گروه انصار حزب الله ، آنها را به دو بخش تقسیم کرد. بدین ترتیب که عبدالحمید محتشم محوریت موسسه فرهنگی انصار حزب الله را همراه با افراد دیگری مثل مجتبی کشانی و .... به دست گرفت و حسین الله کرم همراهان خود را در قالب های جدیدی مثل اتحادیه دانشجویان حزب الله و هیئت سیاسی معنوی حزب الله و با شعار احیای معنوی سامان داد. مسعود ده نمکی نیز به کار مطبوعاتی و انتشار نشریه شلمچه و سپس جبهه روی آورد. او مدتی بعد نشریه صبح را که پیش از آن مهدی نصیری آن را منتشر می کرد، برای تبلیغ ایده های عدالت خواهانه به کار گرفت.
برخی از جریان های سیاسی همواره سعی کردند در ادبیات سیاسی جامعه، انصارحزب الله را گروهی که تنها ویژگی آن حمله به اجتماعات اصلاح طلبان است، معرفی کنند و در ماجراهایی مثل تعرض به عبدالله نوری و عطاء الله مهاجرانی در دانشگاه تهران، ماجرای کوی دانشگاه و حتی ترور سعید حجاریان انگشت اشاره آنها الله کرم و ده نمکی را نشانه می رفت و البته هیچ گاه نتوانستند این ادعاها را اثبات کنند. آنها همچنین با استفاده از عناصر نفوذی مثل امیر فرشاد ابراهیمی و «پروازی» ( روحانی جدا شده از انصار حزب الله) مقصدی فراتر از تخریب این گروه یعنی تخریب شخصیت بزرگان انقلاب و نظام مثل فقهای شورای نگهبان و ... را دنبال کردند. اهمیت این پروژه در حدی بود که حقوقدانی مثل دکتر محسن رهامی و افرادی مثل شیرین عبادی و الهه هیکس( عضو بنیاد آمریکایی دیده بان حقوق بشر) را برای آن هزینه کردند. به هر حال انصار حزب الله به دنبال فشارهای بیرونی و انشعاب درونی رفته رفته به چند گروه کوچک تبدیل شد و اعضای آن فعالیت خود را در قالب های اجتماعی و هیئت های مذهبی و ... ادامه دادند.
اگر انصار حزب الله برآمده از قشر جوان دارای دغدغه مذهبی و طالب استقلال از دو جناح مشهور بود، گروهی از عناصر سیاسی هم نوع دیگری از استقلال طلبی از دو جناح را با شعار نزدیک ساختن دو جناح با یکدیگر دنبال می کردند. جمعیت دفاع از ارزش های انقلاب اسلامی در آستانه انتخابات مجلس پنجم یعنی در بهمن ماه 1374 با انتشار بیانیه ای اعلام موجودیت کرد. محور این حزب آیت الله محمدی ری شهری سرپرست حجاج ایرانی دارای وجهه ای فراجناحی بود. با شروع دولت هاشمی رفسنجانی وقتی فلاحیان جای ری شهری را در وزارت اطلاعات گرفت برخی از اعضای جریان موسوم به چپ مانند سعید حجاریان ، محمدرضا تاجیک، علی ربیعی و .... نیز از آن جدا شده بودند. پورنجاتی از جمله مدیران وزارت اطلاعات چنان در کنار ری شهری باقی ماند که قائم مقامی بعثه امام در حج به وی سپرده شد. پورنجاتی علاوه بر سابقه همکاری با اطلاعات نخست وزیری به واسطه خاستگاه مبارزاتی اش یعنی شهر قم، دارای ارتباط قوی تری با روحانیت بود. براساس برخی گمانه ها پیشنهاد دهندگان اصلی تشکیل جمعیت دفاع از ارزش های انقلاب اسلامی به ری شهری ، پورنجاتی و نیز محمد شریعتمداری یاران دیرینه او در وزارت اطلاعات و بعثه حج بودند. دوستان ری شهری در مدرسه حقانی و سپس قوه قضائیه یعنی علی رازینی و روح الله حسینیان نیز از جمله موسسان جمعیت دفاع از ارزش ها بودند. مسئولیت تولیت حضرت عبدالعظیم (ع) نیز شهر ری و شخصیت های ذی نفوذ آن را به صورت پایگاه این جمعیت جدیدالتأسیس قرار داده بود.
وجود مرحوم سیدعلی اکبر ابوترابی در این جمع نیز دلیلی جز روحیه فراجناحی آن مرحوم نداشت. آنچه «ری شهری» مطرح می ساخت ترویج و دفاع مستمر از ارزش های انقلاب اسلامی و ابراز نگرانی از موضوعاتی مثل «لیبرالیسم، انزوای انگیزه انقلابی و بسیجی تحت عنوان فریبنده همزیستی بین الملل یا مدارای مدنی» بود که به اعتقاد ری شهری «ردپای افراد و جریان هایی بود که استحاله انقلاب و بازگرداندن وابستگی همه جانبه ملت را دنبال می کردند.» افرادی مثل پورنجاتی نیز در ابتدا بر همین مواضع و نیز موضعگیری های اقتصادی رادیکال و مواضع سیاسی دارای مرزبندی با جریان «غیرخودی» تأکید داشتند. اما اولین نشانه های تفاوت زاویه نگاه پورنجاتی با برخی دیگر از اعضای موسس این جمعیت در جریان تأکید او بر «لیبرال نبودن کارگزاران» ظاهر شد. سخنگوی کارگزاران چند سال بعد به صراحت بر لیبرالی بودن گروه متبوع خود تأکید کرد.
پورنجاتی سپس در جریان انتخابات هفتمین دوره ریاست جمهوری با استفاده از جایگاه خود در بعثه حج سعی کرد از جمعیت دفاع از ارزش ها و موضوع نامزدی آیت الله محمدی ری شهری برای ایجاد دو دستگی در تشکل های ریشه داری مثل جامعه مدرسین بهره جوید. پورنجاتی و دوستانش حضور علمای بزرگ در ایام حج در بعثه را وسیله خوبی برای تحقق این منظور یافته بودند. نتیجه انتخابات خرداد 1376 گویا نقطه پایانی برفعالیت جمعیت دفاع از ارزش ها بود، به گونه ای که درست پنج ماه پس از این رخداد، یعنی در اولین ماه های دولت خاتمی فعالیت این جمعیت، متوقف شد. پس از آن پورنجاتی با جریانی همراه شده بود که مطبوعات آن، چهره ای دژخیم را از دیگر اعضای جمعیت دفاع از ارزش ها مثل حسینیان و رازینی ترسیم کرده بودند. بدین ترتیب پس از قرار گرفتن محمد شریعتمداری در کابینه خاتمی، پورنجاتی هم در لیست انتخاباتی حزب مشارکت در انتخابات مجلس ششم قرار گرفت و تاکنون به عنوان یک عضو پایبند به بخش افراطی جریان موسوم به اصلاحات ، مشغول فعالیت مطبوعاتی و سیاسی بوده است.