اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش سی و دوم)

على اسماعیلى
علاء الدین عطاءالملک جوینی متولد سال 622 یا 623 هجری قمری در قریه جوین خراسان، نگارنده کتاب مشهور تاریخ جهانگشا، از سیاست ورزان برجسته و تاریخ نگاران چیره دست ایران زمین در سده هفتم است. وی به روزگار فرمانروایی ایلخانانی چون هلاکو و اباقا در دستگاه دیوانی مغولان، واجد ارج و مقام بود و حتی در برهه ای از روزگار بر قلمرو پایتخت مشهور خلفای عباسی یعنی بغداد، حکم می راند. وی از بزرگترین چهره های فرهنگی ایران در گستره ای زمانی به وسعت تمام تاریخ است. آنچه منابع تاریخی به دست می دهند آن است که عطاءالملک جوینی با پشتکار فراوان و با استفاده از نفوذ معنوی خویش در دربار ایلخانی گام های بلندی در جهت دستیابی به هدف ها و آرمان های فرهنگی ایران برداشت و البته در این مسیر چندان موفق طی طریق کرد که امروزه پژوهشگران وجست وجوگران وادی تاریخ، نقش او را در تجدد حیات فرهنگی ایران هم پایه و برابر با نقش بزرگان و اندیشمندان هم عصر با او چون خواجه نصیرالدین طوسی و خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی قلمداد کرده اند. بسیاری از اندیشمندان و بزرگان معتقدند که جوینی با سیاست های زیرکانه خود توانست از خسارات و ویرانی های بیشتر کشور و فرهنگ ایرانی، توسط نوادگان وحشی چنگیز جلوگیری نماید و اگر آن سیاست های وی در کشورداری و کنترل هلاکو نبود، کتابخانه ها و آثار فرهنگی به جا مانده از حمله اول مغول، کلاً از بین می رفت. لذا عطاءالملک جوینی را یکی از زیرک ترین سیاستمداران و وزیران عصر ایلخانان مغول می دانند. ایشان دراین خصوص، اقدامات مهم و بزرگی را انجام داده است که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.
خاطره تأمل‌انگیز
نقل شده است که روزی عطاءالملک جوینی به خواجه نصیرالدین طوسی گفت اکنون که ایران در زیر یوغ اجنبی است و هیچ جای نفس کشیدن نیست، بهترین جای دنیا برای اقامت گزیدن کجاست تا از برای رشد و حفظ جان به آنجا در آییم؟
خواجه خنده ای کرد و گفت بهترین جا، ایران است و از برای شخص خود من، زادگاهم طوس. شما را دیگر نمی دانم مختارید، انتخاب کنید و عزم سفر نمایید.
عطا الملک پاسخ داد برای دانشمندانی نظیر ما بستر آرامش، دروازه های باشکوه تری به روی آیندگان خواهد گشود و خواجه به طعنه گفت البته اگر آینده ای باشد! چرا که فرار اهل خرد، نفع شخصی عایدشان می کند و در این حال دیار مادری همچنان خواهد سوخت. امروز مهمترین وظیفه ما ایستادن و خرد را به کار بردن برای دفع استیلای اجنبی است و اگر این کار نتوانیم، دیگر فایده ای برای زنده بودن نمی بینم.
عطاء الملک جوینی در حالی که به زمین می نگریست به خواجه نصیرالدین طوسی گفت: برای من بزرگترین نعمت همین است که در کنار آزاده مردی همچون شما هستم.
سیاست‌های حکومتی جوینی
مهمترین سیاست های عطاءالملک جوینی را در دوران وزارت و حکومت وی، می توان در این موارد خلاصه کرد:
1-بازسازی دیوان انشاء اداری در دستگاه ایلخانی
2-صدور دستور نگارش نامه های دولتی از عربی به فارسی
3-گماردن عناصر ایرانی در مناصب حکومتی به جای عناصر غیرایرانی
4-حمایت از اندیشمندان و فرهیختگان ایرانی در همه زمینه های علمی
5-طرد و کاهش نفوذ بوداییان و مسیحیان در امور فرهنگی ایران
6-تعمیر و آبادانی شهرهای ایرانی که قبلاً توسط چنگیز ویران شده بود و بازگرداندن فراریان به شهرهایشان.
7-دستور به برپایی نماز جمعه و اعمال حج در جهان اسلام پس از ده ها سال از تعطیلی این دو فریضه اسلامی که به جهت حمله مغول برگزار نمی شد.
8-جلوگیری از انهدام و سوختن کتابخانه های ایران از سوی حکام بی خرد مغول