زوال تنها ابر قدرت جهان /نویسنده :‌دیلیپ هیرو

با فروپاشى اتحاد شوروى در سال 1991 آمریکا به قدرت نظامى اقتصادى و دیپلماتیک بى رقیبى تبدیل شد. قرن بیست و یکم در حقیقت قرن آمریکایى است و بقیه کشورهاى جهان خود را بر اساس تصویر تنها ابرقدرت جهان شکل مى دهند.با این همه هنوز یک دهه از این قرن نگذشته است که شاهد ظهور جهانى چند قطبى هستیم که در آن نیروهاى جدید جنبه هاى گوناگون برترى طلبى آمریکا را به چالش مى کشند. روسیه و چین در صف اول هستند و ونزوئلا و ایران در رتبه دوم قرار دارند. این قدرت هاى نو ظهور قصد دارند سلطه آمریکا را از بین ببرند.

چرا و چگونه جهان به این سرعت و شکل تغییر پیدا کرد؟ مطمئنا شکست دولت بوش درعراق عامل اصلى این تغییرات و مثالى قدیمى از قدرتى امپریالیستى است که لبریز از غرور و تکبر شده است. شکست عراق محدودیت هاى پیشرفته ترین و مخرب‌ترین ماشین نظامى جهان را به نمایش گذاشته است. برنت اسکوکرافت مشاور امنیت ملى دو رئیس جمهور آمریکا اخیرا در مقاله اى نوشت دشمنانى ما را به چالش کشیده اند که حتى دشمنى سازمان یافته محسوب نمى شوند.حمله به عراق ومتعاقبا اشغال فاجعه بار آن و حمله به افغانستان اعتبار آمریکا را مخدوش کرده است. رسوایى هاى زندان هاى ابوغریب و گوانتانامو و قتل عام مردم عراق در حدیثه عراق تصویر اخلاقى آمریکا را مخدوش ساخته است. در جدید ترین نظر سنجى حتى در کشورى سکولار و عضو ناتو همانند ترکیه فقط نه درصد مردم تصویرى مطلوب از آمریکا در ذهن دارند. با این همه دلایل دیگرى براى تغییرات کنونى در روابط بین المللى وجود دارد. بازار نفت و گاز که قدرت کشورهاى صاحب این ذخایر را بیش از پیش تقویت کرده است و رشد اقتصادى سریع کشورهایى مانند چین و هند و تبدیل چین به قطب مهم تولید کننده جهان و پایان سلطه آمریکا و انگلستان بر شبکه هاى تلویزیونى از آن جمله اند.

کانال هاى تلویزیونى متعدد، عقاید گوناگون

طى جنگ خلیج فارس در سال 1991 فقط شبکه‌هاى سى ان ان و بى بى سى در بغداد خبرنگار داشتند. بنابراین بینندگان تلویزیون این بحران را از دید دوربین هاى آنها نظاره مى کردند. دوازده سال بعد هنگامى که دولت بوش با حمایت تونى بلر نخست وزیر بریتانیا به عراق حمله کرد شبکه الجزیره این انحصار را شکست. شبکه الجزیره تصاویرى را پخش کرد که با آنچه پنتاگون عرضه میکرد تفاوت داشت. جهان براى اولین بار در تاریخ دو روایت از یک جنگ را شاهد بود. بنا بر این روایت شبکه عربى الجزیره پذیرفتنى تر بود زیرا بسیارى از شرکت هاى تلویزیونى در خارج از جهان عرب در اروپا آسیا و آمریکاى لاتین این تصاویر را پخش کردند.

اگر چه در تئورى رشد تلویزیون کابلى در جهان به انحصار شبکه هاى تلویزیونى خبرى 24 ساعته آمریکا و انگلستان پایان داد هزینه هاى سرسام ‌آور جمع آورى و ویرایش اخبار چندان کاهش نیافت. تنها ورود شبکه انگلیسى زبان الجزیره متعلق به کشور قطر با سیاست اعلام شده خود مبنى بر انعکاس اخبار جهان از زاویه دید اعراب و مسلمانان سر انجام این قالب قدیمى را شکست .

مدتى بعد شبکه فرانس 24 کار خود را آغاز کرد که دیدگاههاى فرانسه را به زبان انگلیسى و فرانسه پخش مى کرد و در اواسط سال 2007 شبکه انگلیسى زبان پرس تى وى شروع به کار کرد که هدف آن انعکاس دیدگاه هاى ایران بود. روسیه کشور بعدى بود که شبکه خبرى 24 ساعته‌اى را به زبان انگلیسى براى بینندگان جهان راه اندازى کرد. در این بین ونزوئلا شبکه تلویزیونى تله سور را راه انداخت و شروع به رقابت با سى ان ان اسپانیایى کرد. روسیه و ونزوئلا نیز مانند قطر این شبکه‌هاى تلویزیونى را با درآمد هاى نفتى تاسیس کردند که برترى آمریکا را نه تنها در تصاویر بلکه در واقعیت به چالش مى کشید.

روسیه ابر قدرت انرژى

روسیه در دوران ریاست جمهورى ولادیمیر پوتین از هرج و مر ج اقتصادى متعاقب فروپاشى اتحاد شوروى در سال 1991 رهایى یافته است. او پس از ملى ساختن مجدد صنایع انرژى از طریق شرکت هاى دولتى شروع به اجراى سیاست هاى اقتصادى خود کرد تا منافع روسیه را افزایش دهد

روسیه در سال 2005 از آمریکا پیشى گرفت و دومین تولید کننده بزرگ نفت در جهان شد. درآمد نفتى روسیه در حال حاضر به 679 میلیون دلار در روز مى رسد. کشورهاى اروپایى وابسته به واردات نفت از روسیه عبارتند از مجارستان لهستان، آلمان و بریتانیا. از این گذشته روسیه بزرگترین تولید کننده گاز طبیعى در جهان است و سه پنچم گازش را به 27 کشور عضو اتحادیه اروپا صادر میکند . بلغارستان استونی، فنلاند و اسلواکى تمام گاز خود را از روسیه وارد مى کنند ترکیه 66 درصد لهستان 58 درصد آلمان 41 درصد و فرانسه 25 درصد گاز مصرفى خود را از روسیه وارد میکنند. گاز پروم بزرگترین شر کت گاز طبیعى جهان در 16 کشور اروپایى سرمایه گذارى کرده است. در سال 2006 ذخایر خارجى روسیه به 315 میلیارد دلار رسید. این رقم در سال 1999 فقط 12 میلیارد دلار بود. پوتین در ژوئیه 2006 در آستانه کنفرانس گروه 8 در سنت پترزبورگ منشور انرژى پیشنهادى رهبران غرب را رد کرد.

ذخایر مالى خارجى زیاد موشک هاى بالستیک جدید و روابط نزدیک تر با چین پوتین را قادر ساخت تا از موضعى برابر با بوش برخورد کند.

پوتین در سى و چهارمین کنفرانس مونیخ در خصوص سیاست امنیتى که در فوریه 2007 برگزار شد اظهار داشت «آمریکا در تمام زمینه ها از مرزهاى ملى خود فراتر رفته است. این را مى توان از سیاست‌هاى اقتصادى سیاسى فرهگى و آموزشى که به دیگر کشورها تحمیل مى کند دریافت .این بسیار خطرناک است.»

تحلیلگران و سیاستمداران منطقه نفتى خلیج فارس متوجه تغییر روابط بین مسکو و واشنگتن شدند. عبدالعزیز ساغر، رئیس مرکز تحقیقباتى خلیج فارس به مناسبت سفر پوتین به عربستان و قطر پس از کنفرانس مونیخ در یکى از روزنامه‌هاى دوحه نوشت روسیه و کشورهاى عرب خلیج فارس که زمانى از دو اردوگاه ایدئولوژیک مخالف بودند در زمینه نفت، مبارزه با تروریسم و فروش اسلحه به زمینه هاى مشترکى دست یافته اند.

کرملین در آوریل 2007 سند سیاست خارجى مهمى را منتشر ساخت. این سند مى گفت« اسطوره جهان تک قطبى یک بار و براى همیشه در عراق از بین رفت. روسیه قوى و با اعتماد به نفس بیشتر جزء اصلى تغییرات مثبت در جهان شده است.»

روابط پرتنش بین روسیه و ‌آمریکا با افکار عمومى روسیه همخوانى دارد. نظرسنجى اى که در آستانه کنفرانس گروه 8 انجام شد نشان داد که 58 درصد مردم روسیه آمریکا را دوست خود نمى دانند. ژنرال الکساندر ولادیمیرف در ژوئیه امسال به روزنامه پراودا گفت که احتمال جنگ با آمریکا در ده یا پانزده سال آینده وجود دارد.

بلند پروازى چاوز

چنین احساساتى در سخنان هوگو چاوز نیز طنین انداز است. چاوز در سفر به مسکو در ژوئن 2007 از روسها خواست که به آرمانهاى ولادیمیر لنین رجعت کنند بویژه عقاید ضد امپریالیستى‌اش. او اظهار داشت«آمریکاییها نمى خواهند که روسیه به پا خیزد اما روسیه دوباره به پاخاسته است و ما مردم جهان نیاز داریم تا روسیه قوى تر شود.»

چاوز قرارداد یک میلیارد دلارى خرید 5 زیر دریایى دیزلى را از روسیه که به منظور دفاع از آب‌هاى ونزوئلا و شکستن محاصره اقتصادى تحمیل شده از سوى واشنگتن در آینده خریدارى خواهد شد نهایى کرد. از این گذشته ونزوئلا مجوز ساخت اسلحه کلاشینکف را از روسیه دریافت کرد. چاوز با هدایت مقدارى از ثروت نفتى کشورش به نیازمندان ونزوئلا حمایت هاى مردمى از خود را افزایش داده است.

چاوز پس از انتخاب مجدد خود با جدیت، ایده تشکیل اتحادیه اى ضد امپریالیستى در آمریکایى لاتین و جهان را دنبال کرد. او نه تنها روابط ونزوئلا را با کشورهاى آ‌مریکاى لاتین نظیر بولیوی، کوبا اکوادور، نیکاراگوا وآرژانتین تقویت کرد بلکه به گسترش روابط خود با ایران و بلاروس پرداخت.

هنگامى که چاوز در ژوئن 2007 وارد تهران شد دولت او 180 توافق نامه اقتصادى و سیاسى با تهران امضا کرده بود. این توافقنامه ها نتایج ملموسى در پى داشت. خط مونتاژ اتومبیل ها و تراکتورهاى ساخت ایران در ونزوئلا راه اندازى شد. چاوز در تهران اظهار داشت «همکارى کشورهاى مستقلى نظیر ایران و ونزوئلا نقش موثرى در شکست سیاست هاى امپریالیسم و نجات ملت ها دارد.»

دولت بوش که در باتلاق عراق گرفتار شده است و از سوى دیگر با افزایش شدید بهاى نفت روبروست حوزه مانور خود را بسیار محدود مى‌بیند. آمریکا در مقابل توهین هایى که چاوز به بوش مى‌کند هیچ واکنشى نشان نداده است. دلیل آن وابستگى آمریکا به واردات نفت است که شصت درصد مصرف آن را تشکیل مى دهد. ونزوئلا پس از کانادا،مکزیک و عربستان چهارمین صادر کننده نفت به آمریکاست و بعضى از پالایشگاه هاى آمریکا براى تصفیه نفت سنگین ونزوئلا طراحى شده اند.

در طرح چاوز براى تضعیف تنها ابر قدرت جهان چین نقش مهمى بازى مى کند. چاوز در سفرش به پکن در اوت 2006 اعلام کرد که ونزوئلا صادرات نفت به چین را ظرف سه سال به پانصد هزار بشکه در روز خواهد رساند.

چاوز اظهار داشت حمایت از چین از نظر سیاسى و اخلاقى براى ما بسیار اهمیت دارد. چین در کنار پروژه ساخت پالایشگاه با ساخت سیزده سکوى حفارى نفتی، فروش هجده نفتکش و همکارى با ونزوئلا براى اکتشاف میدان نفتى جدید در حوزه اورینوکو موافقت کرد.

بلند پروازى چین

رشد شرکت دولتى پترو چاینا بسیار زیاد بوده است به نحوى که این شرکت در اواسط سال 2007 از نظر ارزش پس از شرکت اکسون موبیل دوم بود. در واقع در این سال سه شرکت چینى در فهرست ده شرکت پر ارزش جهان قرار گرفتند. چین با یک تریلیون ذخایر خارجى اکنون از ژاپن پیشى گرفته است. تولید ناخالص داخلى چین از ‌آلمان فراتر رفته است و چین اکنون در اقتصاد جهان جایگاه سوم را دارد.

رهبران چین در زمینه دیپلماسى در سال 1996 با حمایت از سازمان همکاریهاى شانگهاى SCOکه متشکل از روسیه و سه جمهورى قزاقستان قرقیزستان و تاجیکستان است افق تازه اى به وجود آورد.

چین براى کاستن از هزینه انتقال نفت از آفریقا و خاورمیانه شروع به احداث خط لوله برمه از خلیج بنگال به استان یونان کرد و از این طریق مسیر حمل نفت را که با نفتکش ها حمل مى شد کوتاه تر کرد. این مسئله باعث تضعیف تلاش واشنگتن براى منزوى ساختن میانمار شد.

سیاست نفتى چین را در موقعیت تعارض باآمریکا و اروپاى غربى قرار مى دهد که تحریم هایى را علیه برخى از کشورهایى که چین با آنها روابط تجارى دارد اعمال کرده اند. چین ریگوانگ مشاور نفت و گاز دولت چین مى گوید به نظر من چین و آمریکا در سالهاى آینده بر سر انرژى با یکدیگر برخورد پیدا خواهند کرد.

صنعتى و مدرن شدن چین باعث مدرن شدن ارتش آن هم شده است نابود ساختن ماهواره معیوب چنى با موشک ضد ماهواره رشد فناورى چین را به نمایش گذاشت. آمریکا اعلام کرده بود که چین در سال 2007 بودجه دفاعى خود را 17 درصد افزایش خواهد داد.

تنها ابر قدرت جهان در گستره تاریخ

دشمنى با برترى جهانى آمریکا پیشتر از بحران هاى فزاینده بر سر منابع طبیعى به ویژه نفت و گاز سر چشمه مى گیرد تا تفاوت ایدئولوژیک بر سر دموکراسى یا حقوق بشر.لازم به ذکر است که مقامات روسیه با یادآورى دوره تزار که روسیه در آن قدرت بزرگى به شمار مى رفت از پیشرفت هاى سریع پس از اتحاد شوروى خوشحال هستند. به همین ترتیب رهبران چین نسبت به گذشته پر افتخار کشورشان در دوره امپراتورى با دیده تحسین مى نگرند.هیچ ابر قدرتى در عصر مدرن بیش از چند نسل بر جهان سلطه نداشته است و آمریکا نیز هیچ شانسى ندارد که در تاریخ استثناء به شمار آید.