توجه به زیرساخت‌های غیرنظامی در جنگ‌های آینده

* چه تعریفی به عنوان مقدمه گفت وگو می توانید از پدافند غیرعامل بیان کنید؟
** مفهوم پدافند غیرعامل از یک جهت مفهومی سنتی و قدیمی است که از گذشته تاکنون وجود داشته و از سوی دیگر با توجه به بعضی متغیرها، مفهوم جدیدی محسوب می شود.به عبارت دیگر انسان از ابتدای خلقت تا به حال به دو شیوه دفاع با اسلحه و تجهیزات نظامی، یعنی دفاع عامل و دیگری دفاع بدون به کارگیری تجهیزات و تسلیحات نظامی در برابر تهدیدات انسانی و طبیعی از خود محافظت می کرد. اما از آنجایی که به واسطه توسعه جوامع و رشد و گسترش تکنولوژی، نوع و شکل تهدیدات متحول شده و دایم درحال تغییر است، پدافند غیرعامل هم به همین میزان تغییر کرده و در حال تحول است. بنابراین اگر بخواهیم تعریفی از پدافند غیرعامل ارائه دهیم، چارچوب تعاریفی که می توان در این رابطه گفت، ممکن است همان چارچوب گذشته باشد با این تفاوت که حوزه ها، عرصه ها و مصادیق آن متفاوت خواهد بود. علت آن هم به این امر باز می گردد که امروز تهدیدات، صرفاً نظامی نیست بلکه تهدیدات در حوزه ها و شکل های مختلف درحال بروز و ظهور است. از این رو بنابر تعریفی که مجمع تشخیص مصلحت نظام در مصوبات سیاست های کلی بند یکم آورده، پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی گفته می شود که اجرای آنها بدون به کارگیری سلاح و تجهیزات نظامی باعث بازدارندگی دفاعی، کاهش آسیب پذیری، تسهیل مدیریت بحران، تداوم خدمات ضروری و افزایش پایداری می شود. با توجه به این تعریف فکر می کنیم امروز چون تهدیدات یک عنصر متغیر و پویایی است و در همه حوزه ها اثرات خود را بروز می دهد، به مجموعه ای از اقدامات جدید و نو لازم داریم تا بتوانیم مقابل تهدیدات ایستادگی و مقابله کنیم. بنابراین همان گونه که اشاره شد پدافند غیرعامل شامل پنج کلید واژه افزایش بازدارندگی و پایداری، تسهیل مدیریت بحران، تداوم خدمات ضروری و کاهش آسیب پذیری می شود.
* چه عواملی در پیدایش و شکل‌گیری سازمان پدافند غیرعامل دخیل بود؟
** بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در کشورمان، به دلیل ماهیت نه شرقی و نه غربی آن همواره با تهدیدات شرق و غرب مواجه بودیم. به همین علت عقل حکم می کند به نوعی در سیاست های بلندمدت و کوتاه مدت مان اقداماتی انجام دهیم تا کشور را در برابر این تهدیدات پایدار کند.
این نوع تدابیر در زمان دفاع مقدس در حوزه های غیرنظامی شکل می گرفت که آن زمان مسئولیتش بر عهده دولت یا بخش هایی از دولت بود. پس از اتمام جنگ تحمیلی وقتی ساختارهای آن شکل گرفت چون دفاع غیرنظامی یا پدافند غیرعامل گستره فعالیتی اش در دستگاه های اجرایی است ولی به لحاظ تفکری و ارتباطی مرتبط با تهدید و حوزه دفاع، همواره بین بخش دفاعی و حوزه اجرایی اختلاف هایی وجود داشت. علت هم مربوط به ساختار قانونی کشور است که براساس آن بخش اجرایی از نظر سلسله مراتب و سیستمی زیر نظر رئیس جمهور اداره می شود اما بخش های دفاعی از این حیث مستقل از قوه مجریه و زیر نظر فرماندهی معظم کل قوا مدیریت و راهبری می شوند.
البته مقام معظم رهبری همواره به دولت های مختلف تأکید می کردند تا بحث پدافند غیرعامل را در قالب سیاست های بلند مدت و اجرایی دولت پیش بینی کنند که متأسفانه آنها به دلیل عدم توسعه یافتگی ادبیات دفاع غیرعامل یا عدم تدبر در مفاهیم و اینکه پدافند غیرعامل را ادبیات نظامی گذشته فرض می کردند و بعد احساس می کردند شاید در توسعه امروز اجرایی نباشد، به آن توجه نمی کردند.
بدین ترتیب برای اینکه بحث پدافند غیرعامل به صورت جدی اجرا شود، مقام معظم رهبری پیگیری آن را مقطعی به سازمان مدیریت برنامه ریزی، دبیرخانه شورای امنیت ملی، فرمانده کل ارتش و قرارگاه پدافند هوایی واگذار کردند ولی ارزیابی شان این بود که اینها هیچ کدام نتوانستند کار مثمرثمری انجام دهند. بدین جهت در سال 1382 بنا بر گردشکاری که ستاد کل نیروهای مسلح خدمت معظم له انجام داده بود، مقرر شد در ستاد کل نیروهای مسلح به صورت ترکیبی با دولت مسائل مربوطه پیگیری و اجرا شود. بدین صورت در شروع کار، کمیته دائمی پدافند غیرعامل تشکیل شد که اعضای آن عبارت بودند از: نماینده ای از ستاد کل نیروهای مسلح به عنوان ریاست کمیته، نمایندگانی از دولت و قرارگاه پدافند هوایی کشور.
بعد از دو سال احساس شد لازم است مصوبات کمیته حالت اجرایی تر پیدا کند به همین علت طی گردشکاری که خدمت مقام معظم رهبری ارسال شد، کمیته دائمی تبدیل به سازمان شد یعنی ماهیت ستادی، اجرایی پیدا کرد. ضمن اینکه خود سازمان هیچ مسئولیت اجرایی در این حوزه ندارد ولی سیاستگذاری، برنامه ریزی، نظارت، کنترل، تعیین مصادیق و هدایت پدافند غیرعامل کشور را برعهده دارد.
* چندی پیش خبری منتشر شد مبنی بر اینکه بودجه سازمان پدافند غیرعامل به دولت منتقل شده است، در این رابطه توضیح بیشتری ارائه کنید؟
** این بودجه از ابتدا هم در دولت بود. در واقع بودجه در اختیار سازمان مدیریت و برنامه ریزی و در ردیف های متفرقه که در اختیار رئیس جمهور است، بود. اما به واسطه برخی اشکالاتی که در فعالیت دبیرخانه پدافند غیرعامل به وجود آمد باعث شد تا دبیرخانه به نوعی سعی کند این بودجه را در اختیار خود قرار دهد. یعنی تلاش داشت بیشتر نقش اجرایی ایفا کند تا برنامه ریزی و کمک به مقوله پدافند غیرعامل.
* سازمان چه برنامه هایی برای مقابله و کاهش تهدیدات فراروی کشور دارد؟
** یکی از کارهایی که دنبال می کنیم، پیش بینی برنامه پدافند غیرعامل در ذات برنامه های اجرایی کشور در قالب برنامه پنج ساله، سیاست های کلی نظام و برنامه سالانه است. از این رو با توجه به اینکه مقام معظم رهبری در ابلاغ سیاست های کلی برنامه پنج ساله پنجم، بند 44 تأکید کردند پدافند غیرعامل در همه زمینه ها گسترش یابد، تلاش کردیم با کمیته دفاعی شورای عالی امنیت ملی برای مشارکت بیشتر، پیشنهادی تهیه کنیم تا برنامه های پنج ساله پدافند غیرعامل دستگاه های اجرایی تهیه شود. بدین ترتیب با برگزاری جلسات و کارگاه های مشترک با دستگاه های اجرایی برای اولین بار توانستیم برنامه پنج ساله پدافند غیرعامل تمام دستگاه ها را تهیه کنیم. براساس این برنامه، احکامی هم که باید برود مجلس تا تصویب شود نیز تهیه شده است. بنابراین برای اولین بار در برنامه پنج ساله کشور یک برنامه جامع در بحث پدافند غیرعامل برای دستگاه های مختلف پیش بینی شد که اگر اجرایی شود می تواند در کاهش خیلی از بحران ها موثر واقع شود. از سوی دیگر برای همه دستگاه هایی که اهمیت بیشتری به لحاظ زیرساختی دارند، حدود چهار سال است که برنامه های کاملی را با آنها دنبال می کنیم. به عنوان مثال سالانه 300 الی 400 پروژه و موافقت نامه را با دستگاه ها منعقد می کنیم که بخش عمده ای از این قراردادها درباره کاهش آسیب پذیری هستند.
*‌ آیا این سازمان درباره شناسایی میزان خطرات و تهدیدات فرا روی دستگاه های مختلف بررسی هایی را انجام می دهد؟
** در گذشته، موضوع پایش تهدیدات به قرارگاه پدافند هوایی واگذار شده بود که در سال 84 با کسب اجازه از فرمانده معظم کل قوا این موضوع به سازمان پدافند غیرعامل واگذار شد با اضافه شدن این مأموریت، معاونتی به نام «اطلاعات و پایش تهدیدات» ایجاد کردیم که وظیفه آن دقیقاً همین موضوع یعنی پایش تهدیدات کشور، تجزیه و تحلیل، بررسی نوع کیفیت، سمت و ماهیت آنها در حوزه های زیرساختی است تا بتوانیم براساس آنها، اقدامات لازم را استخراج کنیم.
با توجه به این موضوع اهداف حیاتی، حساس و مهم کشور که در یک سناریوی تهدید اولویت پیدا می کند، شناسایی و برای آن طرح های لازم را تعریف کرده ایم.
ما با مطالعه و مقایسه انواع جنگ هایی که در سال های اخیر کشورهای مختلفی با آن درگیر بودند به این موضوع پی بردیم که زیرساخت های کشورها یکی از اهداف مهم و اولویت دار برای ضربه زدن هستند به نحوی که اهداف نظامی از اولویت کمتری برخوردار می شود. زیرا محوریت تهدید بر روی مردم استوار است یعنی ایجاد فشارهای منفی به مردم و انتقال این فشارها از مردم به دولت که در این بین مدل ها و فرضیه های متعددی وجود دارد. پس زیرساخت های غیر نظامی در جنگ های آینده از اهمیت بالایی برخوردارند. از این نظر زیرساخت هایی مانند راه های ارتباطی، صدا و سیما، مخابرات، نفت، گاز، پتروشیمی، آب، برق، مراکز بهداشتی و درمانی از درجه اهمیت بالایی برخوردار می شوند.
* با کدام دستگاه ها بیشتر تعامل دارید؟
** تقریباً با تمام دستگاه های اجرایی کشور ارتباط داریم. هر چند ممکن است با برخی دستگاه ها به دلیل پایین بودن سطح اهمیت زیرساختی شان مانند وزارتخانه های رفاه و تعاون ارتباط کمتری داشته باشیم ولی با دستگاه هایی که زیرساخت های آنها اهمیت بالایی دارند مانند وزارتخانه های نیرو، نفت، ارتباطات و فناوری اطلاعات و صدا و سیما تعامل بیشتری داریم. در این راستا در هفته بسیج امسال دستگاه های موفق و برتر حتی استان های نمونه در پدافند غیرعامل را معرفی و تشویق می کنیم.
* آیا از توان بسیجیان در عملیاتی و اجرایی کردن بحث های مرتبط با پدافند غیرعامل هم استفاده می کنید؟
** با توجه به پتانسیل خوب و منسجمی که در بسیج داریم تلاش کردیم مأموریت پدافند غیرعامل را به عنوان یکی از مأموریت های بسیج پیش بینی و دنبال کنیم. به همین علت تفاهم نامه هایی را با سردار حجازی فرمانده وقت نیروی مقاومت بسیج به امضا رساندیم. زیرا معتقدیم بسیج به عنوان یکی از ستون های اساسی پدافند غیرعامل می تواند مأموریت های محوله را به خوبی اجرا کند. بر این اساس طبق تفاهم نامه مقرر شد در شش محور همکاری ها صورت گیرد. که در این رابطه سالانه حدود 100 مانور را دستگاه های اجرایی با محوریت بسیج و عاملیت دستگاه مربوطه مقرر شده انجام دهند.این تفاهم نامه را با حجت الاسلام طائب فرمانده پیشین بسیج نیز تجدید کردیم و با قبول مسئولیت فرماندهی بسیج توسط سردار نقدی هم فکر می کنیم این حوزه بیش از گذشته می تواند فعال شود.
* این تفاهم نامه تا چه میزان اجرایی شده است؟
** براساس توافق نامه، بسیج را به عنوان عضو شورای پدافند غیرعامل که مسئولیت آن برعهده ریاست دستگاه مربوطه است، تعیین کرده ایم. اما در برخی دستگاه ها به واسطه وجود چهار، پنج رده بسیج مشکلاتی در این بین به وجود می آید مثلاً در آموزش و پرورش، بسیج دانش آموزی، فرهنگی و کارمندی داریم و یا در مجموعه وزارت بهداشت بسیج جامعه پزشکی و وزارت بهداشت (کارمندی) فعالیت دارند که رفع این مشکلات از عهده سازمان پدافند غیرعامل خارج است و باید مجموعه فرماندهی بسیج آنها را مرتفع سازد به گونه ای که ما در هر سامان و دستگاهی یک قشر یا رده از بسیج را مخاطب خود بدانیم. با این حال در حوزه آموزش مقرر شده بسیج دو میلیون نفر از مردم را تحت آموزش های عمومی قرار دهد. البته هر چند تغییر و تحولات زیادی که در سپاه و بسیج روی می دهد و توافق نامه ها را کم رنگ می کند اما اجرای آنها هیچ گاه متوقف نشده است.
* چه اصولی در پدافند غیرعامل باید رعایت شود؟
** در پدافند غیرعامل اصول ثابتی وجود ندارد زیرا تهدیدات در هر حوزه ای متفاوت از دیگری است. با این وجود 16 اصل کلی که ممکن است در همه جا کاربرد داشته باشد را مشخص کرده ایم ولی باز هم امکان دارد برخی از این اصول در همه جا کاربردی نباشد.
* در زمینه تحقیق و پژوهش به چه نتایجی دست پیدا کرده اید؟
** برای اینکه همواره بتوانیم فناوری و تهدیدات موجود در پدافند غیرعامل را رصد کنیم نیازمند پژوهش و تحقیق دایمی هستیم از این جهت وقتی فعالیت های خود را شروع کردیم به دنبال آن بودیم تا از طریق پژوهشکده های مختلف برنامه های مان را دنبال کنیم. در این رابطه آموزش ها را در پژوهشکده دانشگاه مالک اشتر و موسسه تحقیقاتی - آموزشی وزارت دفاع متمرکز کردیم ضمن اینکه از پژوهشکده های جهاد دانشگاهی و مراکز خصوصی نیز استفاده می کنیم علاوه بر این پژوهش های تخصصی را هم از طریق پژوهشکده های هر دستگاه دنبال می کنیم. همچنین برای اینکه بخشی از فعالیت های صورت گرفته را معرفی کنیم، امسال در هفته بسیج با همکاری بسیج علمی و تخصصی و دستگاه های اجرایی جشنواره فنی، مهندسی پدافند غیرعامل کشور که اولین جشنواره در این حوزه است را برگزار می کنیم و در طی آن از پژوهشگران، کارشناسان، تکنسین ها، مدیران، کتب، مقالات، ابداعات و اختراعات برتر در این حوزه تقدیر به عمل می آید.
*‌ برای اینکه شهرهای کشور در برابر حوادث طبیعی و غیرمترقبه ایمن باشند، چه ساز و کارهایی را پیش بینی کرده اید؟
** یکی از کارهایی که با وزارت مسکن و شهرسازی دنبال می کنیم تولید ضوابط پدافند غیرعامل در حوزه شهرسازی و ساختمان سازی است. برای تحقق این کار، آئین نامه ای جدید به صورت مشترک با مرکز مطالعات ساختمان و تأسیسات وزارت مسکن، به نام «مقررات ملی ساختمان جلد 21» راجع به رعایت پدافند غیرعامل در ساختمان های مسکونی و اداری، تألیف کردیم. متن این کتاب بعد از دو سال تلاش، تهیه و در اختیار مراکز علمی قرار گرفته تا پس از جمع آوری و اعمال نقطه نظرات آنها، تأیید و برای اجرا ابلاغ شود و این اولین سند ما در حوزه پدافند غیرعامل خواهد بود.
موضوع دیگر برای احداث ساختمان های مقاوم این است که نیازمند آئین نامه بارگذاری هستیم. زیرا آئین نامه های فعلی استاتیک هستند یعنی برای بارهای ثابت است. به همین علت چون آئین نامه بارگذاری دینامیکی و انفجاری در کشور وجود نداشته، از طریق مطالعات معماری و شهرسازی وزارت مسکن در تلاش هستیم نسخه صفر این آئین نامه را تولید کنیم و به موازات آن با تشکیل کار گروهی متشکل از اساتید مطرح در این عرصه به دنبال آن هستیم تا یکی از آئین نامه های بارگذاری که در دیگر کشورها اجرا می شود و بیشترین مطابقت را با حوزه های کشورمان دارد، ترجمه و بومی سازی کنیم.
البته به همت اساتید در حال نگارش آئین نامه ای صد در صد داخلی هستیم که تاکنون 35 درصد پیشرفت داشته است.
* در اینجا فکر نمی کنید ساختمان ها و تأسیسات نظامی کشورمان در خصوص رعایت نکات ایمنی ضعیف عمل می کنند؟
** در آئین نامه مقاوم سازی، سطح مقاومت و ایمنی ساختمان ها را کلاس بندی می کنند. بر این اساس در کلاس A ساختمان هایی قرار می گیرند که در وقوع زلزله هیچ آسیبی به آنها وارد نمی شود. در کلاس B ممکن است شکست های کوچکی در ساختمان ایجاد شود و تداوم خدمات هم با وقفه ای صورت گیرد اما تلفاتی نخواهد داشت.در کلاس C هم هر چند تداوم خدمات وجود ندارد ولی تلفات نیز ندارد. از این سطح پایین تر، ایمنی جانی وجود ندارد. بنابراین مطابق آئین نامه 2800 مرکز نظامی و امدادی باید در سطح A باشند.
حال شما در نظر بگیرید یک نیروی امدادی عضو بسیج یا سپاه که خانه اش هم در شهرک هایی مثل شهیدان شیردم قرار دارد وقتی زلزله ای حادث شود اگر متوجه شود منزلش خراب شده اول می رود تا به وضعیت زندگی خود رسیدگی کند. یعنی این نیروی امدادی که می خواهد به مردم کمک کند وقتی خانه خودش خراب شود، اگر در زمان وقوع حادثه در منزل باشد، زیر آوار می ماند و اگر هم بیرون از منزل باشد تمام فکر و ذهنش در خانه اش است. لذا دیگر از این نیروی امدادی نمی توان استفاده کرد. این امر در پادگان ها هم صادق است زیرا همه اماکن نظامی مشکل مقاوم سازی دارند.
* آیا در استفاده از فناوری‌های نوین نیز مباحث مربوط به پدافند غیرعامل باید رعایت شود؟
** در به کارگیری فناوری های نوین نمی گوییم فناوری خوب نیست بلکه معتقدیم باید حتماً هوشمندانه برخورد شود و با نگاه پدافند غیرعامل همراه باشد. به عنوان مثال در استفاده از فناوری IT الزام داریم ولی این الزام مفهومش این نباید باشد که آن را به مانند یک طناب دور گردن مان بیندازیم از این رو اگر می خواهیم از فناوری استفاده کنیم باید به دنبال راهبردهایی باشیم تا بتوانیم آن را بومی سازی کنیم. چرا که وابستگی در شرایط تهدید بسیار خطرناک و مسئله ساز است.