احزاب سیاسى ایران (بخش سی و سوم)

مرتضى صفارهرندى
کارگزاران سازندگی از جمله گروه هایی برآمده از تمایل به استقلال از دسته بندی سیاسی رایج موسوم به چپ و راست بود. اعضای این گروه در واقع بخش مهمی از افرادی بودند که در دسته بندی های دهه شصت در زمره جناح موسوم به چپ شناخته می شدند. با روی کارآمدن دولت هاشمی رفسنجانی در نیمه اول سال 1368 مجموعه بزرگی از اعضای جناح موسوم به چپ در کابینه وی به کارگرفته شدند. آنان پس از سال ها مقابله با طرفداران اعطای سهم بیشتر به مردم در اقتصاد ملی، اکنون همپای کسب تجارب اقتصاد دولتی و نیز تحولات جهانی و تضعیف الگوهای دولت سالارانه اقتصادی در جریان فروپاشی بلوک سوسیالیستی ، به پذیرش الگوهای لیبرالیستی بانک جهانی و صندوق بین المللی پول روی آورده بودند. وجاهت رئیس دولت سازندگی و پایان بخشیدن به بدبینی مفرط مدیران دولتی به بخش خصوصی در این دولت، جناح موسوم به راست را در چهار ساله اول این دولت به دفاع تقریباً مطلق از آن متقاعد ساخته بود. اما نارضایتی ملت و رهبری از اصرار بر سیاست بحران ساز تعدیل اقتصادی و سپردن همه چیز و حتی ارزش پول ملی به نظام عرضه و تقاضای اقتصاد ملی و نیز برخی از رویکردهای فرهنگی مجلس چهارم و بخش غالب جامعه روحانیت مبارز را در دوره دوم دولت هاشمی رفسنجانی به صورت منتقد آن در آورده بود. رأی عدم اعتماد به دکتر محسن نوربخش وزیر اقتصاد، دکتر فاضل ، وزیر بهداشت و درمان، استیضاح عبدالله نوری وزیر کشور، تلاش مجلس برای کناره گیری محمد خاتمی از وزارت ارشاد، تحقیق و تفحص از صدا و سیمای تحت سرپرستی محمد هاشمی رفسنجانی که به برکناری او منجر شد، از جمله نشانه های این رویکرد بود.
حاد شدن مشکلات امنیتی در اثر اصرار کارگزاران دولت هاشمی رفسنجانی بر برنامه تعدیل اقتصادی، حتی باعث شد که رهبر معظم انقلاب، شورای عالی امنیت ملی را مأمور پیگیری عوارض این سیاست ها کنند و خود مستقیماً برای کنترل اجرای سیاست های اقتصادی وارد عمل شوند. شیوه خصوصی سازی نیز در بسیاری موارد با رانت خواری افراد مرتبط با دولت عملاً به نتایج نامطلوبی منجر شده بود. جهت گیری فرهنگی بخش عمده ای از کارگزاران دولت سازندگی که در روزنامه های تازه تأسیس همشهری، ایران و ... و نیز برخی از رفتارهای مدیریتی چهره نمایی می کرد، نشان می داد مسیری با مبنای اعتقادی متفاوت در حال طی شدن است. اگر چه پس از کنار رفتن خاتمی از وزارت ارشاد این وزارتخانه در اختیار علی لاریجانی و سپس مصطفی میرسلیم قرار گرفته بود، اما آنچه از رفتار کارگزاران این دولت در سطح کلان فرهنگی رخ می نمود از بی اعتنایی به هشدارهای رهبری درباره شبیخون فرهنگی خبر می داد. گو این که موسسات معظم فرهنگی مثل همشهری توسط اعضای جریان موسوم به چپ همچون مرتضی حاجی، مصطفی تاج زاده و ... اداره می شد. در واقع می توان پاتوق هایی مثل موسسه همشهری را به عنوان نقطه تلاقی کارگزاران دولت سازندگی و نیروهای سیاسی به ظاهر منتقد آن در نظر گرفت. علاوه بر این، نظریه پردازی های ترجمه ای و سکولار در پاتوق هایی مثل حلقه کیان و مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری و ... این دو جریان را روز به روز به یکدیگر نزدیک تر می کرد. بیهوده نبود که وقتی در سال 1375 عطاء الله مهاجرانی (معاون حقوقی و پارلمانی رئیس دولت سازندگی) نشریه بهمن را راه اندازی کرد علی رضا علوی تبار عضو به اصطلاح چپ گرای حلقه کیان را به سردبیری آن برگزید. مجموعه این گونه مسائل سبب شد که در آستانه انتخابات مجلس پنجم وقتی کارگزاران دولت هاشمی افرادی را به عنوان نامزد نمایندگی مجلس به «روحانیت مبارز» معرفی کردند، این تشکل روحانی از پذیرفتن آنان خودداری کرد. بدین ترتیب در بهمن 1374 با انتشار بیانیه ای از سوی 16 نفر از وزرا معاونان رئیس دولت سازندگی و نیز شهردار تهران گروهی با عنوان «جمعی از کارگزاران سازندگی» اعلام موجودیت کرد. بنیانگذاران این گروه شوشتری، کلانتری، ترکان ، نعمت زاده، نجفی، زنگنه، فروزش، غرضی، شافعی و محمدخان ( وزیران دادگستری، کشاورزی، راه، صنایع، آموزش و پرورش، نیرو، جهادسازندگی، پست و تلگراف و تلفن، تعاون و اقتصاد دولت هاشمی) و مهاجرانی ، امراللهی، محمدهاشمی، نوربخش ، هاشمی طبا و کرباسچی( معاون حقوقی و پارلمانی رئیس جمهور، رئیس سازمان انرژی اتمی ، معاون اجرایی، رئیس بانک مرکزی، رئیس سازمان تربیت بدنی) و کرباسچی (شهردار تهران و احتمالاً مطرح کننده ایده تشکیل این گروه) بودند و حسین مرعشی مسئول دفتر هاشمی رفسنجانی و برخی دیگر از اعضای خانواده آقای هاشمی رفسنجانی مثل محسن، علی و فائزه هاشمی در تأسیس این گروه نقش برجسته ای داشتند. البته در همان بدو تأسیس ده وزیر دولت سازندگی ناگزیر بودند که از آن جدا شوند.
کارگزاران لیست مستقلی را برای انتخابات مجلس پنجم عرضه کردند. همزمان با تشکیل پرونده هایی درباره تخلفات شهرداری تهران، تعداد قابل توجهی از نامزدهای این لیست از مدیران شهرداری شکل یافته بود. پیروز این انتخابات روحانیت مبارز و گروه های همسو بودند. اما رأی بالای فائزه هاشمی و نیز راه یابی عبدالله نوری ، مجید انصاری و ... به مجلس، این گروه جدیدالتأسیس را به آینده فعالیت های خود امیدوار می ساخت. آنها پس از آن که نتوانستند ایده غیرقانونی تغییر قانون اساسی برای استمرار ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی را تحقق بخشند رایزنی برای تعیین نامزدهای دیگر را آغاز کردند. امتناع حسن حبیبی و میرحسن موسوی از نامزدی و سپس احساس فقدان زمینه اجتماعی برای نامزدی غلامحسین کرباسچی شهردار تهران و افراد دیگری از این دست سبب شد که بلافاصله پس از مطرح شدن نامزدی محمدخاتمی از سوی مجمع روحانیون و مجاهدین انقلاب، کارگزاران نیز با توجه به همفکری وهمراهی وی با آنها از این گزینه حمایت کنند و بلکه پشتوانه مالی عمده تبلیغات انتخاباتی پر حجم او شوند.
کارگزاران دولت هاشمی پایه گذار دولتی بودند که رئیس آن، کسب رأی بسیار زیاد خود را مدیون ژست مخالفت با این دولت بود. اعضای کلیدی گروه کارگزاران مثل عطریان فر، کرباسچی، فائزه هاشمی و ... پس از آغاز به کار دولت خاتمی در تأسیس روزنامه های تندرو مثل زن ، آزاد، هم میهن،جامعه، توس، فتح و ... نقش اصلی را داشتند. خاتمی نیز در جریان رسیدگی به تخلفات کرباسچی شهردار تهران و مدیران وی هیچ گونه حمایتی را از آنان دریغ نکرد.
این گروه در تاریخ (25/5/1378) به عنوان «حزب کارگزاران سازندگی» از وزارت کشور دولت خاتمی پروانه فعالیت دریافت کرد. کارگزاران در انتخابات اولین دوره شوراها با دیگر گروه های حامی خاتمی ائتلاف کرد. اما در جریان انتخابات مجلس پنجم و شدت گرفتن حملات حامیان افراطی خاتمی به هاشمی رفسنجانی اختلافاتی با آنها پیدا کرد. این اختلافات در مجلس ششم نیز به شکل ملایم تری ادامه یافت. شکل دیگری از اختلافات بین کارگزاران و برخی از عناصر دوم خردادی مثل اصغرزاده و ... در نهایت به انحلال زودتر از موعد اولین دوره شورای شهر تهران منجر شد. در همین سال ها تعدادی از اعضای سابق حزب کارگزاران در تأسیس گروه جدیدی به نام حزب اعتدال و توسعه نقش ایفا کردند. حزب کارگزاران در عین حال، پس از آن همواره توانسته است با نشان دادن نوعی تنوع دیدگاه ها به بازیگری در بین گروه های موسوم به اصلاح طلب و حتی جریان رقیب آنها بپردازد. پس از شکست جریان دوم خرداد در انتخابات دومین دوره شوراها و مجلس هفتم کارگزاران توانستند در جریان انتخابات نهمین دوره ریاست جمهوری و نامزدی آقای هاشمی رفسنجانی محوریت جریان دوم خرداد را به دست بگیرند. این حزب در طول دولت نهم نیز به عنوان طراح عملیات سیاسی مخالف با این دولت شناخته می‌شد. همچنین یکی از شاخص ترین موضعگیری های اعضای محوری این حزب در سال های اخیر تأکید سخنگوی آن ( حسین مرعشی) بر لیبرال دموکراسی به عنوان مرام حزب مزبور و حتی شخص آقای هاشمی رفسنجانی است. حزب کارگزاران همچنین در انتخابات ریاست جمهوری دهم نوعی تقسیم کار را در بین اعضای مرکزی خود برای حمایت از دو تن از نامزدهای جریان مخالف دولت (موسوی و کروبی) به وجود آورد تا بتواند به مدیریت صحنه بپردازد.