منازعات یمن نبردهایی بدون پیروزی

حسن بختیاری‌زاده
یمن از فقیرترین کشورهای منطقه و جهان است. درآمد سرانه این کشور، ناچیز و کمتر از هزار دلار است. بدین لحاظ یمن در میان کشورهای نفت خیز و به نسبت ثروتمند منطقه یک استثنا است. ساختار اجتماعی یمن ساختاری قبیله ای است و بیشتر مردم نه در شهرها بلکه در قبایل زندگی می کنند. علی عبدالله صالح رئیس جمهور یمن یکه تازانه بر یمن حکم رانده و حال درصدد است قدرت را پس از خود به فرزندش منتقل کند.
شیعیان زیدی، اسماعیلی و اثنی عشری پس از اهل تسنن بزرگترین جمعیت یمن را تشکیل می دهند. شیعیان علاوه بر همه سختی هایی که دامنگیر یمنی هاست به لحاظ مذهبی نیز مورد تبعیض هستند به ویژه آن که وهابی ها به طور فزاینده ای بر نفوذ خود در یمن افزوده اند. از این رو شیعیان از وضع موجود ناراضی هستند.
یکی از شیعیان زیدی به نام حسین بدرالدین الحوثی که دارای گرایش های ضد آمریکایی و ضد اسرائیلی و تحت تأثیر انقلاب اسلامی بود در سال 2002 به سخنرانی های تند و آتشین روی آورد، حکومت یمن در مقابل در فضای ملتهب و امنیتی پس از 11 سپتامبر - که نومحافظه کاران آمریکا نسبت به مسائل خاورمیانه به شدت حساس بودند - با فرصت طلبی برای سرکوب الحوثی و طرفدارانش به خشونت متوسل شد. دو طرف از سال 2004 تاکنون 6 بار درگیری نظامی داشته اند که طی آنها عده زیادی از شیعیان از جمله رهبر فقید آنها حسین بدرالدین کشته، عده زیادی از شیعیان آواره و عده ای از نیروهای یمن کشته شده اند. نبرد ششم با ورود عربستان به صحنه، به خونبارترین جنگ دو طرف تبدیل شده است.
عربستان و بحران یمن
عربستان به طور فزاینده ای در بحران یمن درگیر شده است اگر این دولت زمانی به حمایت از دولت صالح می پرداخت حال به طور مستقیم وارد نبرد علیه زیدیان شده است. هر گونه پیروزی زیدی ها در یمن حتی موفقیت نسبی آنها به معنای تنگنای راهبردی عربستان در منطقه است. این امر به لحاظ داخلی نیز برای عربستان پیامدهای منفی به دنبال دارد. عربستان سال ها علیه شیعیان آن کشور تبعیض و محدودیت های بسیار روا داشته و از این رو پیروزی زیدی ها در کنار شرایط رو به بهبود شیعیان در دیگر کشورهای منطقه می تواند برای شیعیان عربستان روحیه بخش و محرک آنان برای اقدام علیه وهابی ها باشد.
مجموعه این واقعیات سبب شده است عربستان با همه توان به میدان نبرد پای بگذارد هر چند تاکنون نتوانسته است به هدف خود که تسلیم زیدی هاست دست یابد.
ایران و بحران یمن
دولت یمن ایران را به دخالت در بحران آن کشور و حمایت از زیدی ها متهم می کند اما تاکنون نتوانسته درباره این ادعا مدرکی ارائه کند.
ایران نسبت به وقایع یمن بنا به دلایلی نگران است اول آنکه عربستان رقیب منطقه ای ایران محسوب می شود. نکته دوم آن که افکار عمومی ایران با شیعیان یمن بنابر ملاحظات دینی و انسانی احساس همدردی می کند.
با این وجود ایران در وضع پیچیده ای قرار دارد. از یک سو نمی تواند در برابر حوادث یمن و قلع و قمع شیعیان سکوت کند به ویژه آن که بعضی گزارش ها درباره نحوه رفتار نیروهای عربستان نگران کننده اند. از جانب دیگر انتقاد از یمن و عربستان و حمایت از شیعیان به بهانه ای در دست دولت علی عبدالله صالح و رسانه های عرب منطقه برای متهم کردن شیعیان به وابسته بودن به خارج و ایراد اتهام به ایران مبنی بر دخالت در امور داخلی یمن تبدیل می گردد. در مجموع روابط ایران و یمن پس از رویدادهای اخیر متشنج شده است.
نتیجه‌گیری
1- سکوت تأییدآمیز قدرت های بزرگ جهان و واحدهای منطقه ای و نظاره گری منفعلانه و بدون توجیه نهادهای بین المللی حقوق بشر در برابر وقایع یمن به هیچ روی پذیرفتنی نیست و نشانگر تداوم وضعی دوگانه درباره حقوق بشر در عرصه جهانی است.
2- نقض حقوق بشر، در پرتو تحولات حقوق بین الملل دیگر موضوعی داخلی محسوب نمی شود مهم ترین این تحولات، شکل یابی دیوان کیفری بین المللی است. از این رو حکومت یمن نمی تواند با فرافکنی، نگرانی های افکار عمومی دیگر کشورها را (از جمله ایران) دخالت در امور داخلی خود تلقی کند.
3- وقوع نبردهای پی درپی و بی نتیجه نشانگر آن است که بحران یمن راه حل نظامی ندارد و حکومت علی عبدالله صالح حتی با پشتیبانی نظامی عربستان نیز کاری از پیش نبرده است.
4- راه حل بنیادین بحران یمن، کمک های بین المللی و منطقه ای اقتصادی به آن و شناسایی حقوق سیاسی - اجتماعی، مذهبی و اقتصادی شهروندان بدون هیچ گونه تبعیض است.
5- ایران با توجه به پیچیدگی های موجود برای حل بحران یمن می تواند به رایزنی و همکاری با حکومت های نزدیک تر به خود (همچون سوریه، ترکیه و قطر) روی آورد تا طرح صلحی عادلانه به دست آید. این طرح صلح مشترک به لحاظ اعتبار خود برای هر دو طرف مناقشه (دولت یمن و شیعیان) از اقبال پذیرش برخوردار خواهد بود.
6- هر گونه طرح صلحی باید متضمن پایان درگیری ها، احترام به حاکمیت دولت مرکزی، احترام به حقوق شهروندی شیعیان و پایان اقدامات وهابی ها علیه شیعیان باشد.