همیشه در اپوزیسیون

محمدرضا صالحی
این روزها شیعیان یمن در بزنگاه تاریخی مهمی قرار گرفته اند. بزنگاهی که می توان آن را در وجوه مختلفی تحلیل کرد یک سو ارتجاع عرب ایستاده است و یک سو قدرت های غربی که با سکوت خود به منافع دیرینه ای دست می یابند.بنابراین در تحلیل حوادث یمن عقبه تاریخی ماجرا بسیار مهم است.بر اساس متون تاریخی،گرایش یمنی ها به اهل بیت، از روزگار رسالت نبی مکرم اسلام (ص)آغاز شد. در سال دهم خالد بن ولید ازسوی پیامبر به سوی آن دیار روانه شد، اما علی رغم توقف شش ماهه ، توفیقی در این زمینه کسب نکرد.بعد از ناکامی او پیامبر، امام علی (ع) را به این مأموریت گمارد و او ، نامه رسول اکرم را برای مردم قبیله همدان قرائت کرد و بعد از خواندن نامه و دعوت به اسلام، همدانیان یمن همگی مسلمان شدند.دوستی میان اهالی یمن و حضرت امیر تا حدی بود که از تعداد بیست و سه نفری که هسته اولیه تشیع بعد از ماجرای سقیفه را تشکیل دادند، ده نفر از انصار یمنی بودند.زمانی که بحث خلافت علی بن ابی طالب مطرح شد، علی رغم مخالفت های آن حضرت، قبایل یمنی بیش از دیگران در ترغیب حضرت امیر برای پذیرش مسئله خلافت نقش داشتند و بنا بر نقل، اولین کسی که با امام علی(ع) بیعت کرد، مالک اشتر بود.
از جمله اقدامات اولیه حضرت امیر در اوایل خلافت، انتخاب والیان برای سرزمین های اسلامی بود. ایشان برای منطقه یمن، فردی که مناسب تشخیص داده و به آن دیار روانه کرد، عبیدا... بن عباس بود. زمانی که امام علی(ع) زمامداری امور را به عهده گرفت، از همان ابتدا، کارشکنی هم پیمانان گذشته شروع شد و واقعه جمل پیش آمد. در جریان واقعه جمل، نیروهای یمنی سپاه امیر مومنان، بسیار فعالانه در جنگ شرکت داشتند و در نهایت از جمله عوامل اصلی پیروزی امام در جنگ بودند.
در نبرد صفین نیز برخی از چهر ه های سیاسی یمنی تلاشی به سزا از خود نشان دادند که از جمله آنان، مالک اشتر، عدی طایی، زحر بن قیس و هانی بن عروه بودند. از دیگر قبایل یمنی که در ماجرای صفین حضور داشتند، بنو احمس از تیره بجیله بن انمار بن نزار، بودند که به گفته مولف پیکار صفین از این طایفه، هفتصد نفر در این نبرد حاضر بودند. در دوران خلافت امام حسن(ع)، آن امام نیز از حمایت قبایل یمنی و سایر دوستداران شیعی خود برخوردار بود، اما عملکرد ستون پنجم معاویه در کوفه و سست عنصری برخی چهره های فرصت طلب که با تهدید و تطمیع سیاست ورز اموی از پشتیبانی خلیفه برحق مسلمین روی برتافتند و در نهایت کار بدان جا رسید که امام به صلح با معاویه راضی شد. معاویه کینه یمنیان را به دل داشت، از این رو بسر بن ارطاه را برای سرکوب آنان فرستاد. این فرستاده حاکم اموی هنگام ورود به یمن فجایع خونینی را رقم زد. حماسه عاشورا جلوه دیگری از عرصه گردانی یمنیان بود. چنان چه در منابع آمده است از مجموع شهدای این رخداد خونین، سی و چهار نفر از یمنیان بوده اند.
علویان در مواجهه با غاصبان خلافت بر دو دسته بودند. عده ای از نوادگان امام حسن(ع) بر استقرار خلافت و امامت در میان فرزندان امام دوم معتقد و مدعی بودند که برای کسب حقوق از دست رفته باید در مقابل حکومت ظلم با شمشیر قیام کرد.
فرزندان امام حسین نیز بر این عقیده بودند که بعد از شهادت سومین امام، مسئله وراثت و جانشینی رسول خدا(ص) در میان فرزندان حسین(ع) استقرار می یابد، اما نکته قابل توجه در میان این گروه از علویان این بود که آنان بیشتر به امور فرهنگی روی آورده بودند و به خصوص علویانی که مذهب امامیه داشتند از این قاعده پیروی می کردند، اما در میان این گروه از علویان نیز برخی از چهره ها وجود داشتند که قیام به سیف را ترجیح می دادند. از جمله این افراد، زید بن علی، فرزند امام چهارم بود که علیه خلافت اموی قیام کرد و به شهادت رسید. فرزندان زید ادامه دهندگان راه او بودند و بعدها پایه گذار برخی حکومت های شیعی در یمن و طبرستان شدند.
از حیث کلامی زیدیان در عقیده و مذهب بیش از این که به منابع امامیه توجه داشته باشند، از مکتب اعتزال پیروی می کردند.قاسم بن ابراهیم رسی (246 ق) از معروفترین امامان زیدیه در نیمه نخست قرن سوم بود که این دعوت را پذیرفت و به یمن مهاجرت کرد، اما در سفر اول موفق به کسب نتیجه و جلب توجه قبایل سرشناس یمنی نشد؛ در نتیجه به مدینه مراجعت کرد. در سال 284 بار دیگر یمنی ها از قاسم دعوت به عمل آوردند که این بار بازگشت مجدد او، با موفقیت همراه بود و وی موفق به تأسیس حکومتی شیعی مبتنی بر عقاید مذهب زیدیه در مناطق شمالی شد
یمن در دوران جدید
در دوران جدید هم تاریخ پر فراز و فرود یمن ادامه یافت. در قرون جدید با توجه به قدرت یافتن خلیفه عثمانی، مدتی چند یمنیان مجبور به پذیرش تبعیت عثمانی ها بودند.یمن در پی فروپاشی عثمانی در جنگ جهانی اول مستقل شد. تا آن زمان انگلیس و ایتالیا برای تسلط بر یمن با یکدیگر رقابت می کردند.در دسامبر 1918 نیروهای انگلیسی بر حدیده، لحیا و مناطقی از تهامه چیره شدند.امام یحیی حمید الدین که از جمله آخرین امامان زیدی بود (متوفی 1948) به همراه نیروهایش با انگلیسی ها به مبارزه برخاست و در نوامبر 1918 مرکز فرماندهی خود را از شهاره به صنعا انتقال داد و خود را پادشاه خواند و اعلام کرد که قراردادهای آنگلو - ترکی را به رسمیت نمی شناسد.
ایتالیا که دورادور تحولات سیاسی یمن را تحت نظر داشت و از نارضایتی مردم این کشور از سیاست بازی های انگلیس آگاه بود، پیمان دوستی و بازرگانی ایتالیا - یمن را در سال 1926 به امضا رساند. به رسمیت شناختن استقلال یمن از جمله تبعات این پیمان نامه بود، اما سایر تعهدات ایتالیا برای نوسازی این کشور صورت تحقق پیدا نکرد. انگلیس نیز قصد انفعال سیاسی در یمن را نداشت و در سال 1927 خواهان شناسایی حق حاکمیت نیروهای انگلیسی بر امیرنشین های سرزمین عدن شد که با بی اعتنایی امام مواجه شد و در پی آن نیروهای بریتانیایی حمله هوایی و دریایی خود علیه یمن را آغاز کردند، از سویی دیگر مناطق شافعی نشین را علیه حاکمیت مرکزی شوراند.جدایی طلبان نیز از فرصت استفاده کرده و به همدستی برخی قبایل یمنی از جمله زرانیق در منطقه بیت الفقیه و حاشد در شمال یمن و با کمک تجهیزات نظامی که از انگلیسی ها دریافت کرده بودند، شورش هایی را به راه انداختند. سال 1928 میلادی سال سختی برای امام یحیی بود، زیرا مناطق تحت نفوذش توسط نیروی هوایی بریتانیا درهم کوبیده شد.
از سوی دیگر، در میان مردم نیز شایع شد که صنعا و حدیده نیز به زودی بمباران خواهد شد که از این رو مردم بی دفاع برای نجات جان خود سر به کوهستان ها نهادند.
با تشدید فشارهای سیاسی و نظامی، امام یحیی ناچار دل به دوستی با شوروی سابق بست و در نوامبر 1928 پیمان دوستی و بازرگانی میان یمن و شوروی بسته شد، اما از بد اقبالی امام یحیی این پیمان در هنگامه بحران اقتصاد جهانی (1929-1933) منعقد شد و علی رغم کارگشایی های اولیه، بهای نقره که پشتوانه پول کشور بود، فرو کاهید و اقتصاد یمن ورشکسته شد. بحران اقتصادی بار دیگر شورش قبایل را سبب شد و از سویی دیگر در مرزهای یمن و عربستان نیز تنش هایی ایجاد شد و حسن ادریسی، امیرنشین عسیر، به تحریکاتی ایذایی علیه عربستان دست زد. انگلیسی ها برای ایجاد اختلاف سیاسی یمن و عربستان از فرصت به دست آمده، بهره جستند. ناآرامی مرزها، عاقبت کار را به جنگی تمام عیار کشاند. سعودی ها با توجه به برتری نظامی خود توانستند در طی چهل و پنج روز تهامه یمنی تا حدیده را تصرف کنند. از آن جا که انگلیسی ها از قدرت گرفتن بیش از اندازه سعودی ها دلخوش نبودند، از در دوستی با امام یحیی برآمدند، در نهایت با همدستی آن ها پیمان آشتی میان یمن و سعودی و در بیستم ماه می 1934 در طائف با تقسیم منطقه بحران بین دو کشور برقرار شد. این رویداد باعث تحکیم بیشتر پیوندهای اقتصادی و سیاسی انگلیس با یمن شد و فضا را برای جولان سیاست های استعماری ایتالیا مهیا کرد و این کشور درصدد موقعیتی مناسب برای عقده گشایی بود. این فرصت با آغاز جنگ جهانی دوم فراهم آمد و ایتالیایی ها با توجه به کسب تصرفاتی در آفریقا، قصد استفاده از یمن به عنوان سرپل دسترسی به آب های خلیج فارس را داشتند، اما در مواجه با برتری ناوگان دریایی بریتانیا شکست خوردند. جنگ جهانی تبعات فراوانی به لحاظ اقتصادی برای یمن داشت و کار را برای ادامه حکمرانی امام یمنی دشوارتر کرد، در کودتای هفدهم فوریه 1948 به سرکردگی عبدا... بن احمد الوزیر، حکومت امام یحیی سقوط و عبدا... دولتی تازه تأسیس کرد و خود را شاه و امام نامید، اما حکومت او دوام پیدا نکرد و احمد پسر امام یحیی در سیزدهم مارس 1948 با بهره گیری از توانمندی های نظامی، قبایل زیدی در صنعا را به اشغال خود درآورد و دستور تیرباران عبدا... بن احمد و هوادارانش را صادر کرد.
حکومت یحیی نیز دوام چندانی پیدا نکرد و حکومت امامیه زیدیه بعد از اعلام جمهوری در سال 2691 منقرض شد.
جنبش معاصر شیعیان
جنبش معاصر شیعیان یمن ، توسط «حسین الحوثی» آغاز شد و اکنون توسط «عبدالملک الحوثی» (برادر او) رهبری می شود. آن دو از فرزندان «بدرالدین الحوثی» اند که عالم نامور زیدی در یمن است. بدرالدین الحوثی، در سال 1345 (هـ.ق) در شهر «ضحیان» به دنیا آمد و در صعده پرورش یافت. او از خاندان علمی و مولفان پرکار معاصر زیدی است که هم اکنون با سن بیش از نود سال در حال حیات است و از قیام فرزندان خود حمایت کرده و رهبری دومین جنگ علیه دولت یمن (پس از کشته شدن فرزندش حسین) را بر عهده داشته است. او دارای آثار متعددی چون: اسانید الزیدیه، الایجاز فی الرد علی فتاوی الحجاز، تفسیر القرآن الکریم، التحذیر من الفرقه و... است. او در سال های جنگ داخلی یمن، مدتی به ایران پناه آورد و چندی در شهر قم زیست. به لحاظ اعتقادی این جنبش و رهبر آن به زیدیان جارودی معروف است که بیشترین قرابت را با شیعیان دوازده امامی دارند. از نظر جارودیان مسئله نص و انتخاب حضرت علی به عنوان جانشین پیامبر اکرم، اصلی مسلم است و در آن خدشه ای نیست. به همین خاطر، مسئله انتقاد و انکار خلفای اول تا سوم را مورد توجه قرار دادند. به امامت اهل بیت نیز قایل هستند، اما قرائت تازه ای از این موضوع دارند و ادامه آن را تا امامان زیدی نیز مستمر می دانند و منتظر ظهور حضرت مهدی(عج) هستند. البته در مورد این که نسب ایشان آیا از حسنیون یا حسینیون است، اختلاف نظر دارند.
به طور طبیعی با چنین افکاری، حوثیان از نظر اعتقادی با جریان دیگر زیدی که از شاخه بتریه هستند و نزدیکی بیشتری با اهل سنت احساس می کنند، مخالفند.
حسین الحوثی موسس جنبش شیعی در یمن تحصیلات کودکی را در همان محل رشد خود یعنی صعده گذراند و سپس در مدرسه سلفی های سنی که وابسته به اخوان المسلمین بود، ادامه تحصیل داد. در سال1991 «حزب سوسیالیست یمن» برای جلوگیری از گسترش افکار تند حزب «التجمع الیمنی للاصلاح» تصمیم گرفت «حزب الحق» را با دیدگاه های اسلامی تأسیس کند. در این میان، حسین الحوثی هم از مچوسسین به شمار می رفت. حسین الحوثی در سال 1993 به عضویت پارلمان یمن درآمد. در سال1996 به سبب بازگشت یمنی های سلفی و وهابی از افغانستان، حکومت یمن دچار اختلاف و انشقاق می شود و این به سبب ترس از تفکرات افراطی آنان بود. از این رو، دولت برای این که جلوی افکار تند آن ها را بگیرد، از حسین الحوثی کمک گرفت. در همان بحبوحه (1997) بود که الحوثی از حزب الحق جدا شد و حزب «الشباب المومن» را تأسیس کرد. دولت یمن تحت فشار آمریکا، حوثی ها را در تنگنا قرار داد تا این که در ژوئن2004 رسما به آنان اعلان جنگ داد.از سال 2004 دولت یمن با این جریان در منازعات جدی قرار گرفت و تاکنون شش مرحله جنگ بین آن دو، در جریان بوده است:
جنگ اول: در 2004 اتفاق افتاد. در این جنگ، «حسین الحوثی» (اولین رهبر جنبش و نماینده پارلمان) کشته شد.
جنگ دوم: در 2005 به رهبری «بدرالدین الحوثی» (پدر حسین الحوثی و از عالمان بنام زیدی یمن) با نیروی دولتی یمن رخ داد.
جنگ سوم: به رهبری «عبدالملک الحوثی» (برادر حسین و رهبر فعلی جنبش الحوثی) با دولتی های یمن انجام شد.
در تداوم این نبردها، در سال گذشته میلادی، تحت نظارت امیر قطر، توافقنامه ای میان دو طرف برگزار شد که جز بند تبادل اسرا، باقی بندهای موافقت نامه اجرا نشد و در نتیجه نبردها ادامه یافت و اکنون جنگ ششم را شاهد هستیم.به گفته «سلطان سامعی» نماینده پارلمان یمن، این جنگ تاکنون موجب 12 هزار کشته، 25 هزار زخمی و آوارگی تعدادی فراوان و خرابی های بسیار شده است.
عربستان و حزب بعث عراق
در یمن نجران مهمترین منطقه شیعه نشین حجاز است که دولت عربستان نسبت به آن حساسیت های فراوانی دارد. همسایگی دو منطقه شیعه نشین موجباب هراس دولت عربستان و حزب بعث عراق را فراهم آورده است. به خصوص این که در شرایط کنونی شیعیان با به دست گرفتن دولت عراق از جایگاه سیاسی بالایی در منطقه برخوردار شده اند. به همین خاطر، دولت مردان عربستان و حزب بعث از قدرت گیری دوباره شیعیان در یمن بیمناکند و از هر فرصتی برای به ضعف کشاندن جنبش الحوثی استفاده می کنند و حتی به اتهام های اثبات نشده از جمله جلوگیری از دخالت نظامی اعضای جنبش در منطقه نجران نیز متوسل می شوند.
عربستان سعودی علاوه بر کمک 3 میلیارد دلاری به یمن و تقبل هزینه های جنگ علیه حوثی ها، علنا نیروی هوایی خود را وارد جنگ کرده است که از پایگاه هوایی «خمیس» عربستان پرواز می کنند و بر فراز مواضع آن ها در یمن در ارتفاع پایین به عملیات می پردازند.
در عین حال ، عربستان «مقرن عبدالعزیز» رییس دستگاه اطلاعاتی خود را برای تحویل نامه ویژه ای به «معمر قذافی» رهبر لیبی به این کشور اعزام کرد که در آن از قذافی خواسته شده است که تعهدات خود در جریان سفر اخیرش به ریاض درخصوص توقف هرگونه حمایتی از جنبش الحوثی را اجرا کند.همچنین ده ها افسر بلندپایه ارتش سابق عراق، فرماندهان گارد ویژه صدام و فرماندهان ستاد فراری از عراق به یمن رفته اند و دولت «علی عبدا... صالح» (رییس جمهوری یمن) آن ها را برای آموزش و تعلیم افسران و فرماندهان نظامی به کار گرفته است. باتوجه به ملاحظات افسران رژیم سابق عراق، علی عبدا... صالح (رییس جمهوری یمن) تصمیم گرفت تا از تعدادی از آن ها به عنوان مشاور، طراح و فرمانده برای حمله کنونی ارتش یمن علیه اعضای جنبش الحوثی در استان شمالی صعده کمک بگیرد.این افسران رژیم سابق عراق تجربیات خود در برخورد با پناهگاه های کردهای شمال عراق را به فرماندهان نظامی یمن ارایه کردند، به ویژه که شکل و ساختار مناطق کوهستانی شمال عراق با استان صعده یمن و اطراف آن مشابه است. با این وصف، علی رغم بحرانی بودن وضعیت برای شیعیان استان صعده، با عنایت به مسلح بودن مردم منطقه و دستیابی اخیر نیروهای نظامی جنبش الحوثی به چند پایگاه نظامی و دستیابی به سلاح های سنگین، این جنبش توانست از نظر نظامی در شرایط برتری قرار بگیرد و در چند منطقه ارتش یمن و نیروهای نظامی عربستان را زمینگیر کند و به نظر می رسد که مقاومت جنبش در مقابل تهاجمات نظامی وضعیت بهتری پیدا کرده است.