احزاب سیاسى ایران (بخش سی و هفتم)

مرتضى صفارهرندى
یکی از پیامدهای رویداد دوم خرداد 1376، تشکیل احزاب و گروه های پیروز و ناکام در انتخابات این دوره بود. گردهم آمدن بخش مهمی از جریان همسو با خاتمی تشکیل جبهه مشارکت را به دنبال داشت. بخشی دیگر از این مجموعه نیز حزب همبستگی را تشکیل دادند.
در میان موسسان حزب همبستگی حتی افراد مشهوری مثل ابراهیم اصغرزاده، علی صالح آبادی، الیاس حضرتی، راه چمنی و تعدادی از نمایندگان مجلس پنجم درحدی نبودند که بتوانند وزنه این حزب را در برابر حزب مشارکت سنگین کنند. آنها قبل از تشکیل حزب مشارکت پیشقدم راه اندازی حزبی از حامیان خاتمی شدند و وزارت کشور دولت خاتمی در (27/20/1376) مجوز فعالیت حزب همبستگی را به تصویب رساند.
اگر چه حزب همبستگی با چهره ای نسبتاً معتدل از میان دوم خردادی ها پا به عرصه نهاد، اما در طول فعالیت خود دارای افت و خیزهایی از جهت موضعگیری بود. نکته دیگر این که گذشت زمان باعث دوری روز افزون حزب همبستگی از دو حزب مشارکت و کارگزاران شد. اولین دوره شورای شهر تهران، نخستین تابلو علنی این فاصله گیری بود که نشانه های آن در مجادلات تنداصغرزاده با نمایندگان عضو دو حزب «برادر بزرگتر» دیده می شد. به مرور زمان اصغرزاده با برخی از اعضای حزب همبستگی نیز اختلاف پیدا کرد و از این حزب جدا شد. به دنبال آغاز شکست های انتخاباتی جریان دوم خرداد، جست وجوی مقصر شکست ها باعث کدورت بیشتر بین این احزاب می شد. حزب همبستگی در انتخابات نهم ریاست جمهوری از کروبی حمایت کرد، اما در انتخابات مجلس هشتم و ریاست جمهوری دهم دودستگی در این حزب و تقسیم آن به دو جناح «شورای عالی» و «شورای مرکزی» باعث پیوستن هر یک از آنها به حامیان خاتمی و یا کروبی شد. با نامزدی میرحسین موسوی نیز بخشی از این افراد از وی حمایت کردند.
حزب اسلامی کار، دیگر حزب برآمده از جریان پیروز انتخابات دوم خرداد، در واقع باز تولید سیاسی تشکل صنفی خانه کارگر بود. ابوالقاسم سرحدی زاده وزیر کار دولت موسوی از ابتدای تأسیس این حزب، به دبیر کلی آن رسید و افرادی مثل علی رضا محجوب، سهیلا جلودارزاده و ... او را همراهی کردند. حزب اسلامی کار از سویی با حزب کارگزاران پیوندی ریشه ای داشت و از سوی دیگر به اعتبار خاستگاه طبقاتی خود، به برخی از تصمیمات و مصوبات سرمایه سالارانه مجلس ششم انتقاد می کرد. این حزب از سویی یک وجهه سیاسی معتدل از خود بروز می داد و از سوی دیگر خبرگزاری وابسته به خود (ایلنا) را در اختیار اعضای بخش افراطی و ساختارشکنی دفتر تحکیم وحدت قرار داده بود. همچنین برخی از نمایندگان این حزب در مجلس ششم، گاهی با تحرکات نمایندگان افراطی همراهی می کردند. مجوز این حزب در (5/11/77) از سوی وزارت کشور صادر شد. حداقل توفیق حزب اسلامی کار تاکنون حفظ حداقل یک کرسی نمایندگی برای اعضای اصلی خود حتی در شرایط پیروزی قاطع اصولگرایان در دوره های هفتم و هشتم مجلس بوده است. حزب اسلامی کار در انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری از میرحسین موسوی حمایت کرد. ولی سعی داشت خود را بیش از اندازه در جنجال های پس از این انتخابات هزینه نکند.
از جمله حامیان خاتمی که به حرکت انفرادی در تشکیل حزب روی آورد، مصطفی کواکبیان مسئول ستاد انتخاباتی او در سمنان بود. او با این استدلال که تنها 40 درصد از اعضای جبهه مشارکت در تبلیغات انتخاباتی خاتمی در سال 1376 فعال بوده اند، از نادیده گرفته شدن خود و دیگر اعضای فعال ستاد انتخاباتی خاتمی گلایه مند بود. به گفته کواکبیان حزب وی (حزب مردم سالاری) ابتدا قرار بوده با عضویت افرادی مثل موسوی لاری، مرتضی حاجی، تاجگردون و ... تأسیس شود که عدم موافقت خاتمی مانع تشکیل آن شد. بدین ترتیب کواکبیان به حزب همبستگی پیوست. او پس از مدتی از این حزب جدا شد و «حزب مدافعین پیام دوم خرداد» را تشکیل داد. مجوز این حزب جدید در تاریخ (10/8/78) صادر شد و سپس در (2/3/81) کواکبیان، نام آن را به «حزب مردم سالاری» تغییر داد. حزب مردم سالاری در دوره ای که نشانه های افول جریان دوم خرداد آشکار شده بود، داعیه دار یک «جریان سوم» شد، اما این حزب در اغلب انتخابات ها ابتدا به سهم خواهی از ائتلاف های دوم خردادی پرداخته و سپس به حمایت از نامزد یا لیست نامزدهای یکی از آنها تن داده است. حمایت از کروبی در انتخابات نهم و حمایت از موسوی در انتخابات دهم ریاست جمهوری آخرین موارد از این دست پس از ابراز تمایل ابتدایی به کاندیداتوری کواکبیان به شمار می رود.
انگیزه های متفاوتی در شکل گیری احزاب، پس از رخداد دوم خرداد وجود داشت. احساس نیاز به تشکل جدید در میان حامیان «ناطق نوری» پس از عدم موفقیت او در انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری از جمله به تشکیل «حزب تمدن اسلامی» منجر شد که شاخص ترین عضو موسس آن سید محمد میرمحمدی( مسئول دفتر ریاست جمهوری در مقطعی از دولت سازندگی) بود. این حزب که اعضای محوری آن برخی از فعالان مشهور حزب جمهوری اسلامی بودند، ضمن تأکید بر منویات رهبری انقلاب علقه ویژه ای به هاشمی رفسنجانی داشت و اعضای آن در انتخابات نهم ریاست جمهوری از وی حمایت کردند. چکاد آزاداندیشان دیگر حزبی بود که از میان حامیان ناطق نوری و البته به پشتوانه حمایت دانشگاه آزاد و رئیس آن دکتر عبدالله جاسبی تشکیل شد. در ابتدای تأسیس این گروه شخصیت های سیاسی و علمی همچون سعید رجایی خراسانی، غلامعلی افروز، جهانبخش محبی نیا و ... به عنوان اعضای اصلی آن شناخته می شدند و دکتر کامران دانشجو( وزیر علوم و آموزش عالی دولت دهم) سخنگوی آن بود.«چکاد آزاداندیشان» با رویکرد جذب اقشار خاکستری و با به هم پیوستن چند گروه صنفی و سیاسی اغلب مورد حمایت دانشگاه آزاد ( جمعیت ایران فردا، مجمع بزرگ هم اندیشی استادان، جمعیت جوانان انقلاب اسلامی، جنبش اعتدال اسلامی، حزب اسلامی رفاه کارگران و خانه معلمان ایران) در اواخر سال 1378 و در آستانه انتخابات مجلس ششم، در قالب یک ائتلاف انتخاباتی اعلام موجودیت کرد و پس از آن نیز همواره حضوری حاشیه ای در مقطع انتخابات داشت.
برخی از احزاب نیز مولود اعراض از افراطی‌گری های پس از دوم خرداد بودند.« حزب اعتدال و توسعه» را شاید بتوان شاخص ترین این احزاب دانست. بخشی از موسسان این حزب همان افراد موسس حزب کارگزاران سازندگی بودند، اما همداستانی حزب کارگزاران با دیگر احزاب حامی خاتمی در تندروی های سال های اول دولت هفتم سبب شده بود که بخشی از مدیران ادوار مختلف قوه مجریه با داعیه اعتدال گرایی این افراد همراه شوند. در میان اولین اعضای این حزب در کنار نام مدیران و مقربان دولت سازندگی مثل اکبر ترکان، مرتضی محمدخان، محمدرضا نعمت زاده، حسین موسویان، علی جنتی، محمود واعظی، فاطمه هاشمی رفسنجانی، سیداحمد زرهانی، محمد باقرنوبخت و مجید قاسمی، شخصیت های ارزش گرایی مثل دکتر محمد جواد ایروانی، دکتر حمیدرضا حاجی بابایی و کاظم جلالی نیز مشاهده می شدند. حزب اعتدال و توسعه هم در آستانه انتخابات مجلس ششم در روز (6/9/78) وارد فعالیت سیاسی شد و تاکنون تقریباً یک حزب فصلی و مختص دوران انتخابات بوده است. محمدباقر نوبخت دبیرکل این حزب از نمایندگان معتدل و فعال مجلس ششم بود، اما عموم مردم او را به عنوان نماینده ستاد حامیان هاشمی رفسنجانی در تبلیغات انتخابات نهم ریاست جمهوری شناختند. لحن تحقیرآمیز نوبخت و برخی دیگر از اعضای ستاد انتخاباتی هاشمی رفسنجانی نسبت به رقیب نهایی او، به عقیده برخی از ناظران تأثیر بسزایی در تمایل آرای مردم به سوی احمدی نژاد داشت.
در خلال دولت نهم حزب اعتدال و توسعه بیش از پیش به مواضع حزب کارگزاران نزدیک شده بود و از تندترین منتقدان دولت احمدی نژاد به شمار می رفت. همین امر سبب شد که در این دوره افرادی مثل حاجی بابایی، کاظم جلالی و ایروانی از آن جدا شوند. حزب اعتدال و توسعه پیش از انتخابات دوره دهم تلاش بسیاری برای مطرح ساختن نامزدی «حسن روحانی» انجام داد، اما عدم تمایل افکار عمومی به این گزینه و انصراف روحانی سبب شد که حزب اعتدال و توسعه وضعیت فعالی در انتخابات مذکور نداشته باشد، گرچه گرایش غالب اعضای این حزب به سوی حمایت از میرحسین موسوی بود.