نگاهی بهپدافند غیرعامل درایرانوجهان
چهارمین روز هفته دفاع مقدس، روز"آمادگی، ایمنی و دفاع مقدس" نامگذاری شده است. نقش آمادگی و ایمنی از جهات مختلف در همه جوامع دارای اهمیت است و دولتها به این موضوع با نگاه ویژه مینگرند.
اینکه روند آمادگی و ایمنی کشور اعم از ملت و سرمایههای آن چگونه در جامعه نهادینه شود تا در صورت مواجهه با هر پدیده طبیعی و غیرطبیعی و حتی تهاجم دشمنان کمترین آسیب واردشود، موضوع جدیدی درجهان است که به "پدافند غیرعامل" معروف شده است.
دانش "پدافند غیرعامل" امروز یکی از دانشهای روز است و موضوعات آن به صورت طبقه بندی شده به سختی قابل انتشار است.
گزارش ذیل روند تاریخی و بررسی وضعیت "پدافند غیرعامل" در ایران را بررسی میکند.
پدافند غیرعامل به عنوان یکی از موثرترین و پایدارترین روشهای دفاع در مقابل تهدیدات همواره مدنظر اکثر کشورهای جهان بوده و حتی کشورهایی مانند آمریکا و شوروی سابق ، با وجود برخورداری از توان نظامی، به این موضوع به صورت ویژه نگریستند و کشوری مانند سوئیس با وجود بیطرفی در دو جنگ جهانی و مواجهنبودن با تهدید، به این موضوع توجه بسیاری دارد.
در ایران، با وجود موقعیت خاص از نظر ژئوپلیتیک ، دارا بودن ثروتهای عظیم نفت و گاز و ورود به عرصههای فناوری نوین و تهدیدات استکبار جهانی، به موضوع پدافند غیرعامل توجه چندانی نشد و حتی داغ سالهای دفاع مقدس نیز در ایجاد هوشیاری لازم برای کاهش آسیبپذیریها و توجه به محورهای پایداری توسعه از نظر امنیت و دفاع، نقش قابل قبولی ایفا نکرد.
موضوع پدافند غیرعامل در جهان از قدمتی به اندازه تاریخ زندگی انسان برخوردار است. انسانهای اولیه برای در امان ماندن از تهاجم حیوانات وحشی و دیگر دشمنان خود و همچنین برای کاستن از نگرانیهای خود به غارها، بالای درختان و دیگر مامنهای طبیعی پناه میبردند.
باشکلگیری تمدنهای اولیه در جهان که با وقوع پدافند غیرعامل جنگ همراه بود،انسانها اصول اولیه پدافند غیرعامل را بهصورت سپر برای حفاظت انفرادی وبرج وبارو و قلاع محکم ومرتفع را برای تامین امنیت گروهی بهصورت گستردهای رواج دادند.
وجود خندق در اطراف شهرها و ایجاد دروازههای مستحکم برای پیشگیری از حملات غافلگیرانه دشمن در تمام نقاط جهان امری رایج بود.
موضوع پدافند غیرعامل و بهرهگیری از منافع آنها تنها زاییده عقل انسان نبود وخداوند بزرگ که مخزن همه علوم نزد اوست نیز در قران به کرات به این موضوع اشاره کرد.
در جریان هجرت پیامبر عظیم الشان اسلام نیز خداوند متعال با استفاده از شگردهای اختفا و فریب که از اصول پدافند غیرعامل است، مانع از دسترسی کفار قریش به ایشان شد.
استفاده از عوارض طبیعی برای جلوگیری از دسترسی دشمن نیز یکی از اصول پدافند غیرعامل است که همواره مورد نظر بوده است.
در صدر اسلام نیز با تکیه به این اصول ، غزوه احد با اتکا به ارتفاعات و گماشتن نگهبانان در نقاط نفوذ و غزوه خندق نیز با کندن گودال در اطراف مدینه طرح ریزی شد.
پس از اختراع باروت و توسعه استفاده از آن در ساخت جنگ افراز و ساخت سلاحهایی با پرتاب منحنی، موضوع پدافند غیرعامل نیز به تدریج ضمن اتکا به اصول خود، تغییر یافت.
در خلال جنگهای ناحیهای و پس از جنگ جهانی اول ، آسیبهای ناشی از جنگ و تخریب شهرها و کارخانهها به موضوع پدافند غیرعامل اهمیت ویژهای داد.
بررسیهای جهانی در پدافند غیرعامل حاکی است که در جنگ جهانی دوم که استفادهاز هواپیما و بمباران شهرها و مراکز صنعتی و سرمایهگذاری و پس از آن استفاده از موشک توسط آلمان نازی شروع شد ، خسارات ناشی از جنگ و به خصوص آسیبهایی که به مردم و بخشهای غیرنظامی وارد شد، نسبت به جنگ جهانی اول سیر صعودی داشت و این موضوع باعث شد تا کشورها به پدافند غیرعامل اهمیتی مضاعف بدهند.
در کنار کشورهایی مانند آمریکا، شوروی سابق، آلمان، فرانسه، انگلستان و کانادا، حتی کشوری مانند سوئیس که در طول هر دو جنگ جهانی بیطرفی خود را حفظ کرده بود، با شتاب فزایندهای به پدافند غیرعامل روی آوردند.
ارتش نازیبرای ساخت هواپیماهایبمبافکن وموشکهای "وی.دو"که برای نخستین بار درهشتم سپتامبر سال ۱۹۴۴در میان بهت و حیرت جهانی، لندن را هدف قرار داد از پناهگاههای مستحکم و تونلهای ایجاد شده در دل کوهها به صورت گستردهای استفاده کرد و ساختمانهای نظامی و اداری را با مستحکمترین مصالح و با طرحهای معماری ویژهای که اصول پدافند غیرعامل در آن به خوبی رعایت شده بود، بنا کرد.
پس از پایان جنگ جهانی دوم و محدودیتهای اعمال شده به آلمان که ساخت انواعی از سلاح و مهمات را شامل میشد، دولت آلمان توسعه پدافند غیرعامل را درراستای سیاست تنشزدایی در دستور کار قرار داد و اعلام کرد روشهای پدافند غیرعامل از آنجا که نقشی در تهدید و خسارت ندارند، با سیاست تنش زدایی هم راستا است وازسوی دیگر کشورهایی که در امر دفاع ضعیف باشند، همواره تمایل دیگر کشورها را برای تصاحب منابع خود برمیانگیزد که در این صورت سیاست تنش زدایی دچار مخاطره خواهد شد.
توسعه پدافند غیرعامل در آلمان باعث شد تا علاوه بر سازمانهای دولتی، شرکتها وموسسات غیردولتی نیز به صورت داوطلبانه و افتخاری در این زمینه با دولت همکاری کنند.
بسیاری از تاسیسات و ساختمانهای این کشور به صورت دو منظوره احداث شد و علاوه بر کاربریهای متفاوت در شرایط عادی ، در شرایط بحران به پناهگاه تبدیلشد که از جمله این مراکز میتوان بهخطوط راهآهن زیرزمینی، ایستگاههای مترو و پارکینگهای بزرگ ساختمانها اشاره کرد.
در این پناهگاهها همه تمهیدات لازم برای تامین نیازهای ضروری مردم به کار گرفته شد و در زمان کوتاهی با سازماندهی و تمرینهایی که از قبل انجام شد، پناهگاهها برای استفاده عموم آماده شد.
در شوروی، سازمان دفاع غیر عامل در اواسط دهه ۱۹۶۰میلادی تاسیس شد و به سرعت توسعه یافت و از سال ۱۹۶۶میلادی نیز با تحولی بزرگ تجدید سازمان شد.
در این سال، سپهبد "التونین" از سوی " لئونید برژنف " به عنوان رییس سازمان دفاع غیرعامل منصوب شد و ساخت پناهگاههای ضد هستهای و دو منظوره کردن بسیاری از تاسیسات مانند ایستگاهها و معابر مترو و پارکینگهای زیرزمینی از همان زمان در دستور کار قرارگرفت و با ساخت استحکامات ایمن و زرههای مقاوم در مقابل انواع بمب و موشک توسعه یافت.
اگر چه اقدامات شوروی در زمینه پدافند غیرعامل بسیار گستردهتر از این موارد است، اما حفظ اطلاعات از طرف آنها باعث شد که اخبار ناشی از اقدامات به صورت گسترده منتشر نشود.
در آمریکا پس از گذشت بحرانهای برلین و کوبا در سال ۱۹۶۳میلادی، موضوع ساخت پناهگاههای خانگی ودسته جمعی مطرح شد و پس از سازمانهای کوچک و فرعی که در این خصوص فعالیت میکردند، در سال ۱۹۷۹میلادی مدیریت امور اضطراری دولت مرکزی - فما - برای مدیریت به هنگام شرایط اضطراری از جمله پیامدهای ناشی از حملات هستهای به شهرهای آمریکا تشکیل شد و نواحی دهگانه خود را در سراسر آمریکا تاسیس کرد.
هدف این سازمان"اطمینان از حیات و حفظ بقا" مطرح شد و پس از مدتی بیش از چهار هزار مرکز محلی و ایالتی به منظور بهعهده گرفتن از حفاظت در مقابل حملات احتمالی ایجاد شد.
این در حالی بود که اقدامات پدافند غیرعامل در آمریکا قبل از تشکیل این سازمان شروع شده بود و پناهگاههای ضد هستهای متعدد برای حفاظت از مردم احداث شد.
توسعه پدافند غیرعامل در آمریکا به گونهای بود که مرد دفاع غیرعامل آمریکا بهنام "یوجین. پی ویگر" برنده صلح نوبل شد و در ژانویه ۱۹۸۱میلادی با انتخاب "رونالد ریگان" به عنوان رییس جمهوری آمریکا ، برنامه وی در بیان استراتژی قدرت ملی به دفاع غیرعامل توجه ویژهای معطوف داشت و عقب ماندگیهای برنامه دفاع غیرعامل مورد اصلاح قرار گرفت و توسعه بیشتری یافت.
درکشور آلمان نیزموضوع پدافند غیرعامل به نحو مناسبی در خلال جنگ جهانی دوم و پس ازآن توسعه یافت.
در کشور کانادا هم به موضوع پدافند غیرعامل توجه خاصی شد و دولت مرکزی وظیفه تدوین اصول و سازماندهی تنظیم همکاری دولت و نیروهای مسلح، آموزش مسوولان و مردم، استفاده از همیاری در تدوین برنامههای آموزش محلی، گسترش برنامههای تحقیقاتی و نمونهسازی از طرحها را به عهده داشت.
ازسال ۱۹۵۴میلادی و پساز انتشار نتایج آزمایشهای مگاتنی هستهای آمریکا، کشور کانادا عکس العمل به موقع خود را با ایجاد سازمان دفاع غیرعامل نشان داد و از سال ۱۹۵۹میلادی به منظور تامین بیشترین هماهنگی در امور دفاع غیرنظامی، سازمانهای دفاع غیرعامل و اقدامات اضطراری را ادغام کرد که از مهمترین وظایف این سازمان جدید، تنظیم نظم و امنیت به منظور حفظ حاکمیت و تداوم خدمات دولتی است.
دولت سوییس نیز با وجود سیاست بیطرفی در دو جنگ جهانی و به رغم اینکه ازنظر موقعیتهای ژئوپلتیک و دارا بودن معادن زیرزمینی دارای وضعیت حساسیت آفرینی نیست، پدافند غیرعامل را دراین کشور به صورت جدی مورد پیگیری قرار داد و بخشی از فضای اطمینان بخش حاکم بر این کشور را میتوان ناشی از اجرای این سیاست دانست.
سازمان دفاع غیرعامل سوییس بهساخت پناهگاههای مقاوم در مقابل انفجارات اتمی به طور گستردهای توجه کرد و برای اقامت مردم ، همه امکانات از قبیل آب، غذا، دارو و سایر مایحتاج را به صورتی که قبل از فاسد شدن تعویض میشوند، پیش بینی کرد.
درکشور یوگسلاوی هم به این موضوع توجه جدی معطوف شد و در برنامه ریزیها علاوه بر احداث پناهگاه، مستحکم ساختن ابنیه، ایجاد مراکز به صورت دو منظوره و آموزش و تمرین مردم، به اصولی مانند پراکندگی، کوچکسازی و فریب توجه شد، به نحوی که در طول جنگ سال ۱۹۹۹میلادی نیروهای مسلح کشورهای عضو ناتو با وجود بمبارانهای گسترده نتوانست خسارتهای عمدهای به تاسیسات این کشور وارد کنند.
از کشورهای همسایه نیز، کشور پاکستان به این موضوع علاقهمندی خاصی نشان داد و ضمن ایجاد سازمانی برای این امر، به موضوع آموزش عمومی مردم توجه کرد، بهطوری که جزوات آموزشی با متون ساده و روان در مورد نحوه مقابله با انفجارات هستهای و دیگر تهدیدها در بین مردم و مراکز آموزش انتشار یافت.
در کشور کره شمالی هم که با تهدید آمریکا روبرو است، پدافند غیرعامل به صورت گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد ، معابر مترو و ایستگاههای زیرزمینی شهر پیونگ یانگ در عمق بین ۹۰تا ۱۰۵متری زمین احداث شدهاند.
بسیاری از کارخانجات صنایع نظامی در تونلهای بزرگ استقرار یافتهاند و هواپیماهای نظامی پس از فرود میتوانند در تونلهای حفرشده، مخفی شوند.
جمهوری اسلامی ایران نیز همواره بنابهدلایلی چون، دیدگاه ایدئولوژیک و اتکا و پایبندی نظام به اسلام ناب محمدی و مبانی آن ، دیدگاه ژئوپلتیک و جغرافیای سیاسی،دیدگاهاقتصادی و بهرهمندی از منابع عظیم نفتوگاز و دیدگاه ورود ایران به عرصههای فناوریهای نوینی چون غنیسازی اورانیوم مورد تهدید مزمن و پایدار آمریکا و هم پیمانان استراتژیک آن قرار دارد.
جنگها چه بهصورت خواسته و یا ناخواسته و تحمیلی با زندگی و حیات جوامع بشری آمیخته شده است و در بسیاری از موارد به نظر میرسد که هیچ راه گریزی از آنها وجود ندارد.
شریت در طول تاریخ پنج هزار ساله تمدنهای بشری در روی کره زمین حدود ۱۴هزار جنگ را شاهد بوده و طی این جنگها بیش از چهار میلیارد انسان جان باختهاند.
درطول تاریخ چند هزار ساله بشری ، صرفا ۲۶۸سال بدون جنگ و مناقشه سپری شده است و فقط طی ۴۵سال یعنی سالهای ۱۹۴۵تا ۱۹۹۰میلادی ، سه هفته بدون جنگ گذشته است و جالب اینکه اکثر این جنگها در کشورهای جهان سوم روی داده است.
در قرن بیستم ، بیش از ۲۲۰جنگ به وقوع پیوسته و میلیونها نفر تلفات انسانی داشته است. در طول این سالها همگام و هماهنگ با رشد و پیشرفت فناوری، قدر مسلم روشها، قواعد واصول جنگ باتوجه به امکانات و توانمندیها و دانش آن جامعه دچار تغییر و تحول اساسی شده است.
تاریخ تحولات جنگ نشان میدهد که جنگها به چهار نسل تقسیم بندی شدهاند .
جنگهای نسل اول شامل جنگهای دوره تاریخی از پیدایش بشر تا اختراع سلاحهای گرم و متکی بر سلاحهای سرد میشود.
دوره تاریخی جنگهای نسل دوم، شامل اختراع و بکارگیری سلاحهای گرم تا زمان ورود ماشین به عرصه نبرد میشود.
جنگهای نسل سوم یا جنگهای مکانیزه با اختراع و بکارگیری ماشینهای جنگی وتوسعه عرصه نبرد بههوا و زیردریا شروع و تا دوره معاصر ادامه داشته است.
تهاجم ارتش بعث عراق و دوره هشت ساله دفاع مقدس یکی از مهمترین تجارب جنگی بشر در این دوره است.
مشخصههای جنگهای نسل سوم، تاکید بر جنگ سخت شامل حجم انبوه و گسترده درگیریهای فیزیکی بین طرفین ، اصرار بر کسب برتریهای تاکتیکی، تاکید بر انهدام واحدها و یگانهای دفاعی، بکارگیری حجم انبوهمهمات و سلاحهای معمولی وغیردقیق، تکیه بسیار زیاد بر نبرد زمینی و محدودیت در هوا وعدم بهرهمندی ازفضا درنبرد،تکیه بر حجم انبوه نیروی انسانی، دشواریهای مدیریت صحنه نبرد و پشتیبانیها، گستردگی خسارت و تلفات وارده به غیرنظامیان، طولانیتر شدن دوره جنگ، خطرپذیری و هزینه بسیار بالا است.
جنگهای نسل چهارم با شروع دوره انقلاب علوم و فناوریها، بخصوص فناوری اطلاعات، ارتباطات، الکترونیک و رایانه در سالهای اخیر، جنگهای نسل چهارم طراحی و در چند جنگ اخیر نیز تجربه شدهاست و سیر تکاملی خود را طی میکند.
مشخصههای ایننوع جنگها شامل "تاکید بر جنگ نرم چون جنگ اطلاعاتی، روانی، تبلیغاتی، سایبری ، بکارگیری موضعی و مقطعی جنگ سخت مانند جنگ با ضربات محدود برای تقویت و پشتیبانی جنگ نرم ، تاکید بر جنگ الکترونیک پیشرفته، تکیه بر شبکه گسترده و سامانههای پیشرفته و هوشمند سنجش از راه دور است.
تکیه بر سلاحها و تجهیزات هوشمند و پیشرفته و دقیق، توسعه توانمندیها و کسب برتری کامل در هوا، گسترش عرصه جنگ به فضا، پرهیز از درگیری قطعی در جنگ سخت قبل از اطمینان از پیروزی در جنگ نرم و شروع همزمان نبرد در خط و عمق نزدیک ودور یاگسترش عرصه نبرد بههمه سطوح جغرافیایی کشور هدف از دیگر مشخصههای جنگهای نسل چهارم است.
در این جنگها بر انهدام زیرساختهای ملی و مراکز حیاتی، حساس ومهم کشور در اولویت نخست اهداف تهاجم است و بر قطع ارتباط رهبری و مدیریت دفاعی و عمومی کشور با مردم و نیروهای دفاعی در گام نخست تهاجم تاکید میشود.
الزامات و ویژگیهای دفاع موثر در جنگهای نسل چهارم بر اساس اظهارنظر کارشناسان، ضرورت برنامهریزی وآغاز طرحهای جامع دفاع قبل ازشروع درگیری- های آشکار، توسعه همه جانبه تدابیر دفاعی به منظور افزایش ضریب پایداری ملی، گسترش طرحهای دفاعی در سطح تمامی نقاط هدف در جغرافیای کشور و حوزه سرزمینی ملی به روش دفاع نقطهای است.
تاکید ویژه بر دفاع غیرعامل، اتکا به ایمان ، هوشیاری ، روحیه و توان دفاعی مردمی، توجه وتاکید بر راهبرد و اصول دفاع نامتقارن، شناسایی و رفع ضعفهای ذاتی فناوریها و آسیبپذیریهای ساختاریوسیستمی، تمرکز بر اولویتهای دفاعیوتمرکز تلاشها برارتقای روحیه واراده ملی برای دفاع از دیگر الزامات و ویژگیهای دفاع موثر در جنگهای نسل چهارم است.
در تعریفی از دفاع ذکر این نکته ضروری است که دفاع یک مفهوم یکپارچه است و شامل دو بخش عمده " دفاع عامل " و "دفاع غیرعامل" است. دفاع عامل مجموعه طرح ریزیها و اقدامات دفاعی است که مستلزم بکارگیری سلاح و تجهیزات جنگی بوده و بر اساس قانون، وظیفه ذاتی نیروهای مسلح است.
دفاع غیرعامل نیز مجموعه طرح ریزیها و اقداماتی است که موجب کاهش آسیبپذیریها و افزایش پایداری و تداوم فعالیتهای دستگاهها وسیستمهای نظام در مقابل تهدیدات خارجی شده و مستلزم بکارگیری سلاح نیست.
اما، در حوزه فرهنگ دفاع غیرعامل مجموعه طرحها و اقداماتی است که نحوه ادارهمردم در شرایط جنگ، ارتقای آستانه تحمل ملی در برابر تهدیدات فرهنگی و دفاعی و آمادهسازی مردم و کشور برای دفاع را شامل میشود.
دفاع غیرعامل در حوزه فرهنگ به " کاهش آسیب پذیریهای فرهنگی در برابر تهدیدات عملیات روانی دشمن"، "پایدارسازی سیستمهای فرهنگی ملی"، "ارتقای آستانه تحم ملی از بعد فرهنگی"، "مدیریت بحران دفاعی عملیات فرهنگی و روانی" و "فرهنگسازی ملی در مورد پدافند غیرعامل" کمک میکند.
هدف ازدفاع غیرعامل، استمرار فعالیتهای زیربنایی، تامین نیازهای حیاتی، تداوم خدمات رسانی عمومی و تسهیلاداره کشور در شرایط تهدید و بحران تجاوز خارجی و حفظ بنیه دفاعی برغم حملات خصمانه و مخرب دشمن از طریق اجرای طرحهای پدافند غیرعامل و کاستن از آسیب پذیری مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس کشور است.
قابلیتهای پدافند غیرعامل، ایجاد بستر مناسب توسعه پایدار کشور ، هم راستا با سیاستهای تنشزدایی، پایدارترین و ارزانترین روش دفاع، مناسبترین راهکار افزایش آستانه مقاومت ملی ، پشتوانه اقتدار ملی ، یکی از مهمترین ابزارهای بازدارندگی، بهترین و مناسبترین شیوه کاهش مخاطرات و کاهش آسیب- پذیری، صلح آمیزترین روش دفاع و فطریترین عنصر دفاعی بشر در برابر همه حوادث است.
ذکر این نکته ضروری است که "کشورهایی که توسعه پدافند غیرعامل را به عنوان یک سیاست دفاعی مستمر دردستور کار خود قرار میدهند، هیچگاه در مظان اتهام تهدید علیه کشورهای دیگر قرار نمیگیرند".
با این توضیح، کشورهایی که پدافند غیرعامل را به عنوان یک راهکار اصلی برمیگزینند به شرایطی از نظر کاهش آسیبپذیری دست مییابند کهمطامع کشورهای تهدیدکننده علیه آنها کاهش مییابد.
در جهان امروز کشورهایی که نقاط آسیب پذیری آنها فراوان است و دشمن میتواند با ضربات سریع، حیاتیترین منابع آنان را منهدم کند، عوامل تهدید از بیرون را در درون خود ایجاد میکنند.
پدافند غیرعامل عنصری پویا و متحرک است، لذا میتواند در اولویت تلاشهای علمی و پژوهشی قرار گیرد و در همه سطوح مدیریتی، مهندسی و فنی، آموزش داده شود و توسعه یابد.
بر این اساس، شیوههای پدافند غیرعامل ، ایجاد اختلال در شناسایی، کسب اطلاعات و دقت هدفگیری دشمن از طریق اختفاء، استتار، پوشش، فریب، جابجایی، استفاده از سامانههای اختلال در هدفگیری صورت میگیرد.
همچنین "کاهش آسیبپذیری نقاط هدف و تاثیر سلاح دشمن به عنوان یکی دیگر از شیوههای پدافند غیرعامل ازطریق مکانیابی صحیح، ایجادموانعو استحکامات، مستحکم کردن ساختمانها و تاسیسات، استفاده از عوارض طبیعی سطح زمین، استفاده از عمق زمین، اعمال تدابیر دفاع سایبری، ایجاد لایههای محافظ الکترونیکی و الکترومغناطیسی و رعایت ضوابط ایمنی صورت میگیرد.
"کاهش اهمیت و حساسیت نقاط هدف" یکی دیگر از شیوه پدافند غیرعامل است که از طریق پراکندگی، تجزیه، پیش بینی امکانات جایگزین و موازی و کوچک سازی صورت میگیرد.
"کنترل خسارت" نیز دیگر شیوه پدافند غیرعامل است که از طریق استفاده از سامانههای هشداردهنده ، ساماندهی امکانات امداد و نجات، تعیین وظایف بخشها و افراد و آموزش و تمرین صورت میگیرد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
