جایگاه آفریقا در سیاست خارجی ایران

محمداسماعیل طرزی
تردیدی نیست که قاره آفریقا به دلایل مختلف نه تنها برای ایران بلکه برای هر کشور مقتدری در جهان یک شریک راهبردی محسوب می شود. از جهت سیاسی این قاره با بلوک اتحادیه آفریقا که 35 کشور را شامل می شود، حرف اول را در مجامع جهانی می زند. آفریقایی ها به صورت جمعی رأی می دهند و طبیعی است که رأی 53 کشور می تواند بسیاری از معادلات را دگرگون کند. در عرصه اقتصادی این قاره با جمعیتی بالغ بر 009 میلیون نفر یک بازار واردات بزرگ محسوب می شود که اتفاقاً سرریز تولیدات صنعتی و خدمات فنی و مهندسی ایران در این بازار واجد مزیت رقابتی است.
در عرصه فرهنگی نیز ایران به دلیل نداشتن سابقه استعماری و با توجه به حضور جمعیت مسلمان در بسیاری از کشورهای آفریقا، با فاصله ای از کشورهایی مانند چین که به سرعت بازارهای آفریقا را در می نوردد، مطرح است. وزارت خارجه با آگاهی از موارد فوق الذکر در سال 1386 اقدام به تأسیس معاونت آفریقا در این وزارتخانه و تصمیم گیری برای برگزاری اجلاس ایران و آفریقا در سه سطح کارشناسی ارشد، وزرای خارجه و روسای جمهور نمود. این اقدام در کنار حضور ریاست محترم جمهور در اجلاس سران اتحادیه آفریقا در بانجول پایتخت گامبیا و سخنرانی مهم ایشان به عنوان میهمان ویژه در جمع سران آفریقا و نیز برقراری رابطه با کشورهای اریتره و موریتانی و گشایش سفارت غنا و گامبیا در تهران، مشارکت فعال ایران در اجلاس های اتحادیه آفریقا به عنوان عضو ناظر و افزایش همکاری ها در موضوعات بین المللی و مجامع بین المللی و استقبال کشورهای آفریقایی از کنفرانس ها و نشست های تهران از دیگر تحولات مهم رابطه با این قاره به شمار می روند.
سفر آقای احمدی نژاد در زمستان سال گذشته به شرق آفریقا، سفر آقای هاشمی شاهرودی رییس سابق قوه قضاییه به کشورهای مغرب و سنگال، سفر آقای حداد عادل رییس وقت مجلس شورای اسلامی به سودان، سفر روسای جمهور جیبوتی، اریتره، سنگال و الجزایر به تهران از دیگر تحولات رابطه با قاره آفریقا طی چند سال اخیربوده است. در ادامه روابط ایران با مناطق مختلف آفریقا را طی چهار سال گذشته به طور فشرده مورد بررسی قرار می دهیم.
*شمال آفریقا
وجود کشورهای بزرگی چون مصر، لیبی و الجزایر در شمال آفریقا باعث شده تا این منطقه در اولویت وزارت خارجه ایران قرار گیرد. دولت نهم تلاش زیادی جهت از سرگیری روابط دیپلماتیک بین ایران و مصر انجام داده و چند هیأت سیاسی نیز از ایران به مصر رفتند و مذاکراتی نیزبین مقامات دو کشور انجام شد. در زمینه اقتصادی نیز اقدامات خوبی از سوی ایران انجام شد و برنامه ریزی جهت احداث کارخانه تولید سمند در مصر صورت گرفت، اما حمایت های نابخردانه حاکمان قاهره از رژیم اشغالگر قدس در جریان جنگ 22 روزه غزه، روابط دو کشور را به سردی کشاند.
در مورد الجزایر باید گفت دیدار آقای احمدی نژاد از الجزایر و سفر بوتفلیقه به ایران در تابستان 1387 نقطه عطفی در روابط دو کشور محسوب می شود.در زمینه اقتصادی نیز گام های بلندی جهت ارتقای سطح روابط دو کشور برداشته شد که از مهم ترین آنها می توان به امضای توافقنامه در زمینه های سدسازی، داروسازی، پالایش نفت، ساخت مسکن و کارخانه تولید سیمان در الجزایر اشاره کرد.
سطح روابط طی چند سال گذشته با لیبی نیز ارتقای خوبی یافته است. در یازدهمین اجلاس کمیسیون مشترک بین دو کشور مذاکرات سازنده ای در زمینه های مختلفی همچون صنعتی، بازرگانی ، عمرانی، کشاورزی ، انرژی و حمل و نقل انجام گرفت که بر این اساس توافقاتی در زمینه همکاری های بازرگانی، بانکی و گمرکی شامل مبادلات بازرگانی، سرمایه گذاری و همکاری های بانکی صورت گرفت.
*شرق آفریقا
شرق آفریقا به خاطر مجاورت با خلیج عدن و تنگه باب المندب و ارتباط آنها با خلیج فارس همواره جزو مناطق مهم در سیاست خارجی ایران بوده است. طی چهار سال گذشته سطح روابط ایران با کشورهای این منطقه همواره روبه رشد بوده است.
در مورد روابط با تانزانیا باید گفت، وجود اشتراکات فرهنگی بسیار باعث شده تا مردم دو کشور ایران و تانزانیا نسبت به سفر به کشور مقابل علاقه فراوانی داشته باشند. همچنین تخصص کارشناسان ایرانی در زمینه های نفت و گاز باعث شده تا دولت تانزانیا به شدت خواستار سرمایه گذاری شرکت های ایرانی در زمینه فوق الذکر باشد.
کنیا: سفرآقای احمدی نژاد در اوایل سال 2009 و استقبال بی نظیر مردم این کشور بخصوص مردم شهر مومباسا از وی بیانگر اهمیت جمهوری اسلامی ایران برای مردم و دولت کنیا می باشد. در زمینه اقتصادی روابط دو کشور بسیار مطلوب است.
تأسیس شعبه مرکزی یک بانک ایرانی در نایروبی، راه اندازی خط کشتیرانی بندرعباس- مومباسا و راه اندازی مرکز تجاری ایران از جمله اقداماتی است که طی چهار سال گذشته در کنیا انجام شده است.
اوگاندا: طی چند سال اخیر مهم ترین بخش فعالیت های ایران در اوگاندا بخش کشاورزی بوده است. براین اساس جمهوری اسلامی ایران طی چهار سال گذشته اقدام به احداث یک کارخانه تولید تراکتور در اوگاندا کرده است. این کارخانه با سرمایه گذاری 4 میلیون دلاری ایران تأسیس و نقش مهمی در مکانیزه کردن کشاورزی این کشور خواهد داشت. ایران همچنین در سال گذشته یک کارخانه فرآوری پودر شیر با هزینه 15میلیون دلار در اوگاندا احداث کرده است.
*غرب آفریقا
نیجریه: سطح روابط طی چند سال اخیر سیر صعودی خوبی داشته است و همکاری های دو کشور در بسیاری از زمینه ها روبه گسترش بوده است. آخرین اخبار از سطح روابط دو کشور حاکی بر این است که در فروردین سال جاری نمایندگان مجلس شورای اسلامی لایحه الحاقیه موافقتنامه بازرگانی بین ایران و نیجریه را تصویب کردند.
سنگال: در چهار سال گذشته به جرأت می توان گفت که بالاترین سطح روابط ایران و کشورهای آفریقایی مربوط به سنگال بوده است. طی این مدت مقامات بلندپایه دو کشور از جمله رییس جمهور سنگال چند بار به ایران سفر کرده و با مقامات ایرانی از جمله آقای احمدی نژاد و مقام معظم رهبری دیدار و گفت وگو کرده است.
گامبیا: افتتاح سفارتخانه ایران در بانجول و سفارتخانه گامبیا در تهران نشان دهنده سطح بالای روابط دو کشور می باشد. در اردیبهشت 1386 شرکت ایران خودرو دیزل برای توسعه بازارهای هدف خود قرار داد دو میلیون دلاری صدور انواع خودروهای تجاری و سنگین را به گامبیا امضا کرد.
ساحل عاج: ساحل عاج یکی از مهم ترین کشورهای غرب آفریقا می باشد که می تواند نقش مهمی در صدور کالا و خدمات از ایران به سایر کشورهای غرب آفریقا بازی کند. در اسفند 1386 اولین نمایشگاه اختصاصی ایران در ساحل عاج افتتاح شد. در این نمایشگاه 50 شرکت خصوصی و تعاونی فعال در زمینه های ماشین آلات کشاورزی، صنایع تبدیلی، صنایع غذایی، ساخت مسکن ، فرش و صنایع دستی و گردشگری حضور داشتند.
فعالیت های جمهوری اسلامی ایران فقط به موارد ذکرشده محدود نمی باشد بلکه طی چهار سال گذشته موارد فراوانی از حضور جمهوری اسلامی ایران در آفریقا مشاهده می شود که در حوصله این مقاله نمی باشد.در کل به نظر می رسد دستگاه دیپلماسی ایران طی چهار سال گذشته در زمینه آفریقا بسیار موفق عمل کرده و طیف وسیعی از روابط اعم از سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ... را با آفریقا ایجاد کرده است.