سیر تحول اوپک

همزمان با تشکیل اوپک، هدف اولیه سازمان که جلوگیری از کاهش قیمت ها و تثبیت آن و در نهایت امر، بالا بردن قیمت نفت تا سطح قبل از سقوط آن بود، تحقق پیدا کرد، اما به طور کلی، دهه 1960 م برای اوپک دهه توأم با موفقیت های چشمگیر نبود. در واقع، اوپک نتوانست قیمت نفت خام را به نحوی افزایش دهد که حقوق حقه و واقعی کشورهای عضو و صادرکننده نفت را تأمین کند. اوپک حتی در برنامه تنظیم تولید نفت نیز موفقیتی به دست نیاورد. تنها در چهارمین کنفرانس اوپک در ژنو(1962م) فرمول به هزینه گذاشتن بهره مالکانه و حذف هر نوع هزینه بازاریابی پیشنهاد شد که بعداً در عمل، به کاهش هزینه های بازاریابی اکتفا شد. اوپک در این زمینه موفقیت خوبی داشت و توانست هزینه بازاریابی شرکت ها را که از هر بشکه حدود 10 درصد قیمت آن بود، به نیم سنت کاهش دهد.
در فاصله سال ها 72-1970 ، اوپک به موفقیت های چشمگیری دست یافت و تداوم افزایش قیمت نفت در اکتبر 1973 به میزان هر بشکه 12/5 دلار، باعث تشکیل کمیته وزیران کشورهای خلیج فارس گردید که با پیشنهاد قیمت پایه برای هر بشکه (51/11 دلار) قدم جدی در احقاق حقوق صادرکنندگان نفتی برداشت و این رویه به سنتی هر ساله تبدیل شد، به گونه ای که در جریان کنفرانس 61 فوق العاده اوپک در اکتبر 1981، قیمت رسمی نفت خام پایه، 34 دلار برای هر بشکه نفت اعلام شد. تضاد منافع اعضای اوپک، اختلاف نظر بین آنها پیرامون مسائل مختلفی چون «تعیین سهم عادلانه از بازار جهانی نفت» و «سهمیه تولید»، کارشکنی غرب در کار اعضا و جلب برخی از این کشورها به اردوگاه غربی و آمریکایی، روش های قیمت گذاری و ... به مرور اسباب تضعیف و از هم گسیختگی بیشتر اوپک را فراهم آورد و در سال 1986 سبب سقوط قیمت نفت گردید. رقابت میان اعضای اوپک در فروش پنهانی هر چه بیشتر نفت، استفاده از روش های تخریبی قیمت در نفوذ به حوزه های جدید بازار های مصرف، عدم پایبندی جدی اعضای اوپک به سیاست های اعلام شده سازمان، سیاست غیرمتوازن حفظ همزمان سطح تولید و قیمت های پایه و رسمی اوپک و تشدید تمایل اعضای اوپک به ادغام عمودی در فعالیت های نفتی خود، رویکرد دیگری از این تحولات بود که انسجام اولیه اوپک را با چالش مواجه می کرد. این روند امروزه نیز با نوسانات شدید قیمت نفت و دخالت شرکت های بزرگ نفتی غرب با افت و خیز ادامه دارد. لذا در چند ماه گذشته پس از اوجگیری نفت به بالاترین میزان قیمت، به دلیل تشتت اعضای اوپک مجدداً افت جدی کرد. لذا اوپک باید با تجدیدنظر جدی در سیاست های خود با لحاظ واقعیت های بازار، زمینه های همگرایی بیشتر بین اعضای خود را فراهم کند. زیرا به طور کلی عوامل موفقیت یک سازمان بین المللی به میزان همگرایی و همبستگی اعضا و روابط دو یا چند جانبه بین آنها بستگی تام دارد. در شماره آتی به روابط ایران و اوپک می پردازیم.