اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش چهلم)

زندگی و شخصیت سیاسی شیخ مفید
ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان حارثی بغدادی عکبری معروف به «شیخ مفید» در سال 336 هجری در قریه سویقه ابن البصری عکبرا از توابع بغداد متولد شد. شیخ مفید در دوران کودکی به همراه پدرش که از شیوخ و روسای شیعه بوده به بغداد آمد و در نزد ابی عبدالله الحسن بن علی البصری معروف به «جعل» در محله «درب ریاح» و سپس نزد ابی یاسر غلام ابی الجیش در محله «باب الخراسان» و علی بن عیسی الرمانی، ابوالقاسم ابن قولویه، شیخ صدوق قمی، ابی غالب زراری، ابی عبدالله صمیری، احمدبن عباس نجاشی، ابی الحسن احمدبن الحسن بن الولید و پدرش، علوم مختلف از جمله ادبیات، فقه، کلام، تفسیر و رجال را فرا گرفت و به زودی در همه این رشته ها اهل نظر شد و در اندک زمانی به زبان گویای امامیه و رئیس الشیعه تبدیل شد. عالمان مشهوری چون سیدمرتضی، سیدرضی (جامع نهج البلاغه)، شیخ طوسی، نجاشی، سلار، کراجکی، ابویعلی جعفری و برخی از علمای فرقه های مختلف اسلامی همگی نزد شیخ مفید تلمذ کرده اند.
وی آثار زیادی در فقه، کلام، تفسیر، تاریخ اسلام، حدیث و رجال از خود بر جای گذاشته که می توان به برخی از آنها اشاره کرد: الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد (شامل زندگی و تاریخ ائمه شیعه (ع))، المقنعه (شامل اصول دین و یک دوره کامل فقه شیعه)، الافصاح فی الامامه (شامل مباحثی در اثبات امامت حضرت علی (ع))، رسائل فی الغیبه و دهها رساله تخصصی دیگر در ابواب مختلف فقهی، کلامی و اعتقادی.
شیخ مفید علاوه بر آثار مکتوب علمی، مناظراتی نیز با بزرگان فرقه های دیگر اسلام که غالباً در حضور امرای حکومتی انجام می شد، دارد که برخی از آنها در کتاب «العیون و المحاسن» یا «الفصول المختاره» جمع شده است.
شیخ مفید در ماه رمضان سال 413 هـ در بغداد دار فانی را وداع گفت و بعدها پیکرش از بغداد به کاظمین منتقل شد و در زیر پای قبر شریف امام جواد و امام کاظم (ع) مدفون گردید.
اوضاع سیاسی و فرهنگی زمانه
بدون شک یکی از زمینه های مهم در تکوین شخصیت علمی و فکری هر اندیشمندی شرایط خاص سیاسی و فرهنگی زمانه اوست، به نوعی که حتی برخی از اندیشمندان معتقدند که اصولاً اندیشه سیاسی هر اندیشمندی برای پاسخ به معضلات و بحران های موجود در زمانه دانشمند شکل می گیرد. این امر در خصوص شیخ مفید و دانشمندان مسلمان هم مستثنی نیست. ضمن اینکه آنها در چارچوب اصول اسلامی تلاش می کردند به این بحران ها پاسخ بدهند.
حیات پر بار شیخ مفید در بغداد همزمان با خلافت سه تن از خلفای عباسی و سیطره هشت تن از امیران آل بویه بر عراق بوده است. با ضعیف شدن تدریجی پایه های قدرت خلفای عباسی و تسلط خاندان آل بویه بر عراق، فضای سیاسی به نفع شیعیان تغییر یافت و موازنه ای بین گروه های مختلف اسلامی برقرار شد. به لحاظ وضعیت فرهنگی نیز در سه قرن نخستین خلافت عباسی به دلایل مختلفی از جمله ورود ایرانیان و ترک ها و سایر ملیت ها به ساختار قدرت عباسیان و نفوذ فرهنگ و دانش آنها، تمدن اسلامی به اوج شکوفایی خود رسید و قلم و دانش جایگزین شمشیر در فتوحات اولیه اسلامی شد. در این وضعیت باز فرهنگی است که بسیاری از عالمان شیعه از جمله شیخ کلینی و شیخ صدوق از بلاد دیگر به بغداد آمدند و جایگاه شایسته ای را برای شیعیان در بغداد کسب کردند و زمینه را برای ترویج تعالیم مکتب شیعه فراهم ساختند. با ظهور شیخ مفید بر اعتبار شیعیان افزوده شد و اوضاع فرهنگی - مذهبی شان سامان جدی تری به خود گرفت. شیخ مفید به عنوان رئیس شیعیان در نزد امیران آل بویه از منزلت بالایی برخوردار بود. از این رو مسجد «براثا» را در منطقه «کرخ» برای نماز و تدریس شیخ اختصاص دادند. البته گاهی هم به دلیل تشدید اختلافات فرقه ای در بغداد و نزاع میان شیعیان و اهل سنت، حاکمان بغداد برای فرو نشاندن نزاع ها ایشان را از بغداد اخراج می کردند. اما به طور کلی بر اثر ضعف خلافت عباسی و حاکمیت جدی آل بویه در کنار خلافت تشریفاتی عباسی ها، زمینه مناسبی برای رشد و گسترش اندیشه های شیعه از جمله دانش سیاسی شیعی فراهم شد و اندیشه ورزانی چون شیخ مفید توانستند با بازنویسی تاریخ سیاسی اسلام به روایت شیعی (الجمل و الارشاد)، گردآوری حدیث (الامالی و الاختصاص)، ساماندهی فقه و اصول شیعه (المقنعه، التذکره بالاصول الفقه) و تبیین اعتقاد کلامی شیعه (رسائل فی الغیبه، تصحیح الاعتقاد و...) به پویایی و رشد دانش شیعی کمک کرده و زمینه را برای بسط آن به دست عالمان بعدی شیعه فراهم سازند. در تبارشناسی نظریات ولایت فقیه، شیخ مفید از علمای متقدمی است که می توان رد پای نظریات سیاسی دولت اسلامی و ولایت فقیه را در آرای سیاسی وی مشاهده کرد. در شماره های آتی ضمن آشنایی با مفاهیم و مبانی اندیشه سیاسی شیخ مفید بیشتر به نظریات ولایی وی خواهیم پرداخت. اخیراً کتابی تحت عنوان «اندیشه سیاسی شیخ مفید و ابوالصلاح حلبی» از سوی بوستان کتاب در این مورد منتشر شده است.