شرحی بر دفاع بدون اسلحه

دکتر غلامرضا جلالی فراهانی / رئیس سازمان پدافند غیرعامل کشور
دفاع، در بشر به صورت فطری بوده است. در ابتدا بشر سعی داشته در برابر حوادث طبیعی مانند باد و سیل و زلزله و مانند آن و سپس در برابر سایر تهدیدات امنیتی، تهاجم یا حمله های نظامی علیه خود، از خود دفاع کند. این گونه دفاع به دو صورت بوده است: یکی دفاع نظامی و دیگری دفاعی که بدون استفاده از اسلحه صورت می گیرد، که دفاع نوع دوم از ابتدای تاریخ وجود داشته و دنبال می شده و این همان «دفاع غیرعامل» است.
از مصادیق این دفاع می توان به حفر خندق در صدر اسلام اشاره کرد. مسلمانان با استفاده از عوارض زمین برای ورود دشمن به شهر مدینه ایجاد مانع کردند و یا در جریان فتح مکه هنگامی که مسلمانان نیروهای خود را در اطراف مکه آرایش می دادند، از تکنیک فریب استفاده کردند. به این صورت که تعداد زیادی دیگ پر از آب تدارک و زیر آنها را با آتش برافروختند تا هنگامی که دشمن از دور این تدارک را ببیند، فریب بخورد و تعداد مسلمانان را زیادتر فرض کند.
در دوره دفاع مقدس نیز هم کشور ایران و هم کشور عراق از این پدیده بسیار استفاده کردند. به صورت مشخص شاید بارزترین عنصر دفاع غیرعامل در نیروهای عراقی، حفر کانال پرورش ماهی در خوزستان بود. این کانال که دو کیلومتر عرض،50 کیلومتر طول و عمق 10 متری داشت، در شیب زمین قرار گرفته بود. به نحوی که جریان آب از شمال این کانال وارد و از جنوبش خارج می شد. در حالت طبیعی این کانال برای پرورش ماهی استفاده می شد و در حالت های دفاعی کارکرد یک سد و مانع دفاعی برای تصرف شهر بصره بود. نیروهای ایرانی در طول هشت سال جنگ تحمیلی نیز چند بار به این کانال حمله و به سختی موفق به عبور از آن شدند.
نیروهای نظامی ایران نیز سعی می کردند تا از این نوع عوامل بهره ببرند. به عنوان مثال، تلاش می شد تا از نقاط برتری دشمن پرهیز و سرزمین های نامطلوب برای حرکت وسایل زرهی مانند ماهور و کوهستان ها را انتخاب کنند و یا از استحکامات و سنگر که نوعی دفاع غیرعامل و مکمل دفاع عامل است، استفاده کنند و یا استفاده از انتقال آب کارون به جلوی کوشک و طلائیه به عنوان سپر دفاعی استفاده کردند. در حوزه های پشت جبهه جنگ نیز ایجاد پناهگاه برای مردم و یا ایجاد سیستم هشدارباش عمومی، از دیگر مصادیق دفاع غیرعامل استفاده شده در دوره دفاع مقدس است.
پدافند غیرعامل را می توان مختصراً «دفاع در برابر تهدید بدون استفاده از اسلحه» تعریف کرد. در واقع تمام دفاع های غیرنظامی در این حوزه قرار می گیرند؛ چون قرار است در این دفاع از اسلحه استفاده نکنیم. سازمان پدافند غیرعامل در هشتم آبان ماه 28 با فرمان مقام معظم رهبری تشکیل شد. مأموریت اساسی این سازمان، کاهش آسیب پذیری زیرساخت های کشور و تداوم خدمات ضروری در شرایط بحران و ایجاد پایداری در زیرساخت های کشور در برابر تهدید، تعیین شده و دنبال می شود. براساس آیین نامه اجرایی بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه کشور که به تصویب هیأت دولت رسیده، وظایف این سازمان به صورت دقیق مشخص شده است.
دفاع غیرعامل مکمل دفاع عامل است. اگر این دو را در یک رابطه جبری قرار دهیم، هر گاه دفاع عامل از ظرفیت کافی برخوردار نباشد، به اجبار به همان میزان باید کمبود از دفاع غیرعامل پیش بینی شود. به طور معمول هنگامی که دو کشور در برابر هم قرار می گیرند، اگر احساس شود که برابری نظامی وجود دارد و یک حالت تعادلی موجود است، طبیعتاً رویکرد با پدافند عامل می باشد. اما هنگامی که این توازن به هم بخورد، مانند وضع امروز ما با ارتش آمریکا که عدم تقارن است (که یک کشور حداکثری از توان نظامی را دارد و طرف دیگر توان پایین تر) در این شرایط کشورها برای توقف یا کاهش توانایی دشمن سعی می کنند از راهبرد و تکنیک های پدافند غیرعامل استفاده کنند. البته برای کاهش آسیب پذیری و تلفات همیشه می توان از پدافند غیرعامل استفاده کرد.
قبل از وقوع انقلاب اسلامی ایران سازمانی به نام «سازمان دفاع غیرنظامی» وجود داشت که اهداف هدایت، کنترل و پشتیبانی از مردم در حین بلایای طبیعی، امدادرسانی و همچنین عملیات نجات و کاهش آسیب پذیری در برابر تهدیدات را دنبال می کرد. اکنون دو وظیفه اول به وزارت کشور و سازمان مدیریت بحران واگذار شده و سازمان پدافند غیرعامل هدف سوم و امدادرسانی و عملیات نجات حوادث ناشی از جنگ را برعهده دارد.
تفاوت عمده سازمان مدیریت بحران و سازمان پدافند غیرعامل را می توان در این دید که مدیریت بحران در بحران های ناشی از بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله است، اما پدافند غیرعامل حوادث ناشی از جنگ را مدیریت می کند. البته در سطوح اجرایی سعی بر آن است تا با نوعی همگرایی و هم سویی، بین این دو سازمان هماهنگی ایجاد شود، ولی در سطوح بالاتر با یکدیگر متفاوت هستند.
منشأ و حاشیه های حوادث طبیعی و تهدیدات متفاوت است. به عنوان مثال کشوری که دچار بحران زلزله می شود، تمام کشورها براساس پروتکل های بین المللی تلاش می کنند تا به کشور زلزله زده امدادرسانی کنند. همچنین زلزله حداکثر دو دقیقه طول می کشد و بعد با تبعات آن مواجهیم. اما اگر جنگی اتفاق بیفتد معمولاً کشور جنگ زده تنها شده و از کشورهای دیگر کمکی به آنها نمی رسد (مانند کشورهای عراق، افغانستان و لبنان). همچنین مدت به طول انجامیدن جنگ گاهی سال ها به درازا می انجامد. در برابر تهدیدات طبیعی می توان بعد از وقوع حادثه از زمین استفاده کرد. برای مثال، بعد از وقوع زلزله می توان مردم را در فضاهای خالی اسکان داد، ولی در شرایط جنگی باید مکان امنی به اسکان اختصاص داده شود.
ارتباط جامعه پزشکی با پدافند غیرعامل
مطابق بند 11 ماده 121 قانون، روسای دستگاه ها برابر قانون، مسئول پدافند غیرعامل در سازمان مربوطه هستند. در دستگاه پزشکی نیز شخص وزیر بهداشت، مسئول پدافند غیرعامل دستگاه بهداشت و درمان است. براساس این آیین نامه، وزیر با حفظ مسئولیت، یکی از معاونان خود را با اختیارات لازم به این کار منصوب کرده تا در کنار آن یک شورا متشکل از پنج تن از معاونان وزیر با حضور بسیج پزشکی تشکیل شود و مباحث پدافند غیرعامل را در حوزه بهداشت بررسی کند. مجری کار وزارت بهداشت است، اما سیاستگذار و برنامه ریز و کنترل کننده، سازمان پدافند غیرعامل کشور خواهد بود.
جایگاه جامعه پزشکی در زمان جنگ
ما در تعریف پدافند غیرعامل می آوریم: «کاهش آسیب پذیری زیرساخت ها در برابر تهدیدات نظامی». این آسیب پذیری سه عنصر دارد: تأسیسات، تجهیزات و نیروی انسانی. بخش های تأسیسات و تجهیزات ارتباط کمتری با وزارت بهداشت دارد. در واقع حفظ سلامت و درمان مردم در شرایط تهدیدات خارجی متوجه وزارت بهداشت و درمان است. وزارت بهداشت باید به نحوی آسیب پذیری زیرساخت های پزشکی را در حد مقدورات برطرف کند که دستگاه های پزشکی و درمانی کشور بتوانند در شرایط تهدید و جنگ، مانند شرایط عادی سرویس دهی نمایند. اولین موضوع تداوم خدمات است که مطرح شد و دیگری، خدمات خاصی است که دستگاه پزشکی می بایست قادر به انجام آن باشد.
علی القاعده ما در تهدیدات خود، تهدیدی به عنوان تهدید بیولوژیکی داریم. در این نوع تهدیدات در صف اول: دفاع، تجهیزات پزشکی قرار دارد. می بایست سازماندهی دفاع بیولوژیکی را در مجموعه وزارت بهداشت دنبال کنیم. طبیعتاً در موضوع دفاع بیولوژیکی مراکزی مانند انتقال خون، انستیتو پاستور، سرم سازی، واکسن سازی، تحقیقات، آزمایشگاههای مرکزی، شبکه کشف و جستجوی حملات بیولوژیکی هم اهمیت بالایی دارند و همچنین شبکه و نظامی زیرساختی که بتواند این موارد را کنترل و تصمیم گیری کند. این شبکه در حال طراحی و آماده شدن است. این یک حوزه جدی پزشکی بود. دومین موضوع که بسیار اهمیت دارد بهداشت آب و غذا است که بیشترین مسئولیت آن بر عهده وزارت بهداشت و درمان است که در شرایط جنگ این کار تشدید می شود.
سومین مسئولیت نیز درمان است که ممکن است در حوادث جنگی یا طبیعی اتفاق بیفتد. درمان شامل انواع مجروحیت ها می شود و نظام پزشکی می بایست پاسخگوی نیازها باشد. یکی از محورهای اساسی که در این حوزه اهمیت پیدا می کند پزشک مخصوص حوادث است که باید چند تخصصه باشد. ممکن است تخصص های وی عمق لازم را نداشته باشد، اما باید بتواند در برابر هر مصدومی و با هر جراحت، اقدامات اورژانسی را انجام دهد.
نمی شود یک پزشک در جنگ به مجروحی بگوید من متخصص رشته خاصی هستم و شما از ناحیه دیگری مجروح شده اید و به من ربطی ندارد. برهمین اساس می بایست پزشک اورژانس یا فوریت ها را تربیت کنیم که خوشبختانه در کشور به عنوان اقدام اولیه انجام شده، اما باید به عنوان یک اولویت جدی در مقابله با بحران های ناشی از جنگ، توسعه پیدا کند. پزشکی برای حوادث صنعتی نیز باید گسترش پیدا کند. برای مثال، در حادثه دو ماه پیش اراک که در جریان جوشکاری یک منبع شیمیایی انفجاری رخ داد، متأسفانه تقریباً همه افرادی که در آن مجموعه بودند، فوت شدند. به نظر می رسد در درمان حوادث صنعتی، وزارت بهداشت تکالیف خود را خوب انجام نداده و حتماً باید بین وزارت کار، بهداشت و صنایع با سازمان پدافند غیرعامل کار گروهی تشکیل شود که بتوان حوادث صنعتی را شناسایی و اقدامات لازم را انجام داد. از طرف دیگر، در شهرهایی که تأسیسات هسته ای در آنها وجود دارد، حوادث هسته ای را باید پیش بینی کرد. البته ممکن است این حوادث بر اثر سوانح طبیعی، انسانی و یا بر اثر تهاجمات دشمن باشد. پس وزارت بهداشت در این استان ها باید آمادگی، تخصص، فضای درمانی و زیرساخت های خاص داشته باشد.
در پایان، سازمان پدافند غیرعامل باید با در اختیار داشتن نیروهای متخصص و تعامل با کمیته پدافند غیرعامل وزارت بهداشت آمادگی خود را برای برقراری تعامل با جامعه پزشکی جهت بررسی هر گونه طرح پیشنهادی و حمایتی در جهت تحقق آن به عمل آورد.