ائتلاف سه‌جانبه

علی تتماج
سه کشور همسایه یعنی ایران، پاکستان و افغانستان همواره بر اساس منافع مشترک روابط همه جانبه ای را تجربه کرده اند. هرچند که برخی تحولات نظیر جنگ داخلی در افغانستان و سلطه طالبان بر این کشور و سرانجام اشغال آن از جانب کشورهای خارجی در کنار برخی مسائل امنیتی در پاکستان و اختلافات مرزی پاکستان و افغانستان دغدغه های منطقه ای را ایجاد کرده اما سه کشور بر اساس اشتراکات گسترده فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی همواره برای حل مسائل منطقه و گسترش مناسبات به ویژه در سالهای اخیر تلاش کرده اند. در آخرین مورد از رایزنی های مشترک میان سه کشور، نشست سه جانبه وزرای خارجه ایران، افغانستان و پاکستان در اسلام آباد در تاریخ 26 دی ماه برگزار شد تا سندی باشد بر تحکیم و تعمیق مناسبات سه کشور. با توجه به روند تحولات منطقه مهمترین راههای همکاری میان سه کشور را در چند محور می توان مورد بررسی قرار داد.
1) از جمله مسائل مطرح در روابط کشورها، مسائل اقتصادی می باشد که بر اساس ظرفیت های اقتصادی و اجتماعی طرفین تدوین و اجرایی می شود. بر اساس گزارش های منتشره حجم مبادلات اقتصادی بین ایران و پاکستان در یک سال گذشته از 400 به 600 میلیون دلار افزایش یافته است. حجم تجارت ایران و افغانستان با توجه به توانایی تجاری میان دو کشور 850 میلیون دلار تخمین زده می شود. با توجه به عضویت سه کشور در اکو، شانگهای و نیز اشتراکات فرهنگی و مردمی و منابع موجود، این حجم از مبادلات می تواند به سطوح بالاتری ارتقا یابد. البته مسائلی مانند بحران های امنیتی در افغانستان و توطئه های بیگانگان برای ناامن سازی پاکستان و حتی تلاش آنها برای تخریب روابط سه کشور نظیر اقدامات شان در قبال خط لوله صلح بر این روابط تأثیراتی داشته اما گرایش به ظرفیت های بسیاری که برای سه کشور وجود دارد می تواند آنها را در مسیر توسعه همکاری اقتصادی قرار دهد. این نکته قابل ذکر است که جمهوری اسلامی ایران بر اساس موقعیت جغرافیایی و ظرفیت های دیپلماتیک و اقتصادی می تواند به پل ارتباطی پاکستان و افغانستان با سایر کشورها مبدل شود که مسلماً برای اقتصاد آن دو کشور مهم خواهد بود.
2) محور بسیار مهم در روابط سه کشور را می توان در حوزه های امنیتی مشاهده کرد که در دیدارهای مقامات سه کشور همواره مورد تأکید قرار گرفته است. متأسفانه فعالیت گروههای تروریستی مانند گروه ریگی، طالبان و القاعده موجب ناامنی های بسیاری در مرزهای سه کشور شده است. البته باید تأکید داشت که این گروهها دست پرورده کشورهای غربی می باشند که اکنون نیز به اشغال افغانستان پرداخته و سعی دارند تا با به بازی گرفتن همین گروهها اهداف شوم منطقه ای خود را اجرایی کنند. با توجه به پیامدهای منفی مسائل امنیتی برای هر سه کشور و کل منطقه، هماهنگی میان طرفین برای مقابله با این گروهها به ویژه اتخاذ مواضع واحد در برابر کشورهای غربی حامی این گروهک ها که ماهیت واقعی آنها بر همگان آشکار شده می تواند ضمن ایجاد ثبات در مرزهای سه کشور، شرایط مثبتی را برای فعالیت های اقتصادی و سیاسی کل منطقه فراهم آورد. با توجه به اینکه محور اصلی فعالیت این گروهک ها افغانستان و پاکستان می باشد و از سوی دیگر کشورهای فرامنطقه ای سعی دارند از آنها علیه کشورهای منطقه بهره برداری کنند، همکاری ایران، پاکستان و افغانستان در مقابله با آنها و نیز تلاش واحد برای پایان دادن به مداخلات خارجی در امور پاکستان و افغانستان که برای منافع خود مستقیماً و آشکارا به کشتار مردم افغانستان و پاکستان می پردازند، می تواند نتایج مثبت بسیاری برای برقراری امنیت منطقه به همراه داشته باشد.
3) بخش دیگر روابط سه کشور را باید در زمینه مبارزه با تولید و ترانزیت مواد مخدر جست وجو کرد. متأسفانه ناامنی و نیز حضور اشغالگران در افغانستان موجب افزایش تولید مواد مخدر در این کشور (بیش از 8500 تن) شده است که شرایط نامناسبی را برای سه کشور به همراه داشته است. همکاری سه کشور در عرصه مبارزه با مواد مخدر به ویژه مقابله با تحرکات اشغالگران افغانستان برای استفاده از ابزار مواد مخدر برای به چالش کشیدن سه کشور، جا دارد تا تلاش های واحدی برای مقابله با این مسئله اجرایی شود.
در نهایت در باب روابط جمهوری اسلامی ایران، پاکستان و افغانستان می توان گفت که سه کشور از ظرفیت های بسیاری برای توسعه روابط برخوردار می باشند که با تکیه بر آنها می توان در ابعاد مختلف آن را گسترش داد. البته برخی کشورهای فرامنطقه ای برای شکست این مهم فعالیت می کنند، چنانکه در اجرای طرح خط لوله صلح این اقدامات مشاهده می شود. البته اختلافات مرزی و امنیتی میان پاکستان و افغانستان که به دلیل دخالت های بیگانگان همچنان به قوت خود باقی است از مسائل مطرح در تحولات منطقه است که جمهوری اسلامی ایران با میانجی گری میان طرفین برای پایان دادن به این مسائل فعالیت های بسیاری داشته که خود از دلایل گسترش روابط سه جانبه بوده است. با تمام این تفاسیر سه کشور نشان داده اند که اراده ای قوی برای ارتقای همه جانبه مناسبات دارند که نمود آن را در برگزاری نشست های سه جانبه و دو جانبه می توان مشاهده کرد که مسلماً در آینده به تحکیم مناسبات سه کشور منجر می شود.