اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش چهل و سوم)

فتح‌الله پریشان
سوال از نظام سیاسی و دولت مطلوب در اسلام از جمله موضوعات اساسی و سوالات همیشگی اندیشمندان و فقهای مسلمان محسوب می شود. به لحاظ عملی نیز تصور زندگی بدون دولت مشکل به نظر می رسد. ضرورت وجود دولت و نظام سیاسی در جامعه اسلامی، همانند دیگر جوامع بشری، از حیث نگرش عقلانی ثابت شده است. نظام سیاسی در جامعه اسلامی علاوه بر اینکه بیانگر وجود مجموعه ای از نهادهاست، حاکی از وجود نگرش ها و شیوه های خاصی از اعمال و رفتار است که منحصراً مدنیت اسلامی خوانده شده و در واقع جزئی از تمدن بزرگ اسلامی محسوب می شود. بنابراین نظام سیاسی، روش ویژه یک جامعه برای زندگی سیاسی و شکل دهی آن و پسندهای اخلاقی و شکل حکومت و روح قوانین سیاسی حاکم بر آن جامعه است. بر این اساس، می توان مجموعه آرا و نظریات فقهی و کلامی عالمان شیعه در تبیین روش و سبک نظام دهی سیاسی به زندگی شیعیان و شکل دهی آن و قوانین و مقررات مربوط به نحوه زندگی جمعی آنها و چگونگی حکومت و شکل دهی آن را تلاشی در جهت توصیف نظام سیاسی شیعه تلقی کرد. از این شماره تلاش می شود به بررسی ضرورت نظام سیاسی، تبیین انواع نظام سیاسی و نظام مطلوب شیعی و خاستگاه، ساختار و وظایف و اختیارات آن براساس اندیشه سیاسی شیخ مفید پرداخته شود.
ضرورت نظام سیاسی
واژه «امامت» در تبیین نظام سیاسی شیعه و بیان ضرورت و انواع آن از نظر شیخ مفید نقش محوری دارد، زیرا به اعتقاد ایشان با امامت و ریاست است که مکلفان به صلاح و رستگاری دست یافته و از فساد و تباهی نجات می یابند، جنایتکاران تأدیب شده، گناهکاران سر به راه می شوند، گمراهان رادع شده، جاهلان تعلیم داده می شوند، غافلان آگاه می گردند، گمراهی ها تحذیر شده، حدود اقامه گردیده و احکام میان اهل اختلاف اجرا می شود، امیران بلاد نصب شده، مرزهای بلاد اسلامی ایمن می گردد، اموال مردم محافظت می شود و کیان اسلام مورد حمایت قرار می گیرد.
همه این موارد همان نظم دهی سیاسی به جامعه مسلمانان است که عقلا در هر جامعه انسانی آن را لازم و ضروری دانسته اند. ذکر این بیانات از کتاب الارشاد شیخ مفید نشان می دهد که اساسی ترین دلیل وی برای ضرورت وجود یک نظم سیاسی در جامعه، همان «صلاح و فساد» مسلمانان است که به اعتقاد شیخ با اجرای قوانین اسلام به دست یک رئیس عادل تأمین می گردد.
انواع نظام سیاسی
از نظر شیخ مفید، وجود نظام سیاسی در جامعه اسلامی ضرورتی مسلم برای تأمین صلاح و رستگاری مردم است، چه به واسطه سلطان عادلی محقق شود - که مطلوب ترین وجه است - و چه به واسطه سلطان غیر عادلی که از باب اضطرار قابل قبول است. بر این اساس، در یک تقسیم بندی کلی نظام سیاسی به دو صورت قابل تصور است؛ یکی نظام سیاسی مبتنی بر امامت و ریاست سلطان عادل و افراد منصوب یا مأذون از سوی ایشان، دوم نظام سیاسی مبتنی بر امامت و ریاست سلطان جائر و ولات ایشان.
آنچنان که از آرای شیخ مفید برمی آید، ایشان نظام های سیاسی زمان خود را مصداق حکومت جور دانسته و مشروعیتی دینی برای آنها قائل نبوده است. لازم به ذکر است که در ادبیات سیاسی دوره میانه، «سلطان» به کسی اطلاق می شود که «بر مسلمانان مستولی باشد به حکم شوکت و قوت لشکر»؛ بنابراین مفهوم سلطان تعین خاصی نداشته و قطع نظر از سلسله مراتب سیاسی و شرعی، بر مطلق دارندگان قدرت اشاره دارد. البته علمای شیعه از جمله شیخ مفید، سلطان عادل را به معنای ولایت امام معصوم یا ولایت نیابتی مجتهدان تفسیر می کردند که در این دوره امکان تحقق نداشت. با استفاده از مجموعه آرای شیخ درباره سلطان جور، می توان راه های زیست در قلمرو سیاسی او را چنین برشمرد:
1- از نظر شیخ مفید، محور اساسی حیات سیاسی شیعیان در قلمرو سلطان جائر، تقیه است. تقیه از منظر وی «کتمان حق و پنهان داشتن اعتقاد به حق و کتمان کردن هر چیزی است که ظاهر ساختن آن در برابر مخالفان موجبات ضرر دینی و دنیوی می گردد.»
2- نفی ظلم و ستم تا جایی که موجب افساد در دین و از بین رفتن مومنان نگردد، اصل اولیه در ادبیات سیاسی شیعه و عالمان شیعی از جمله شیخ مفید است.
3- شیخ مفید ملاک تعامل با سلاطین جور را اضطرار و اجتناب از ضرر و زیان بر مومنان و عدم ارتکاب معاصی الهی می داند. دخول در عمل سلطان، دریافت ها و پرداخت های مالی از سلطان جائر و نهی از ارشاد سلطان از مصادیق تعامل با سلطان جور است که در فقه سیاسی شیخ مفید مورد توجه واقع شده است.
اما نظام سیاسی مطلوب از منظر شیخ مفید، در درجه اول نظام مبتنی بر ریاست و امامت کسی است که از سوی خداوند عزوجل مبعوث گردیده و احکام الهی را اجرا کرده و حدود الهی را برپا داشته، شریعت آسمانی را نگه داشته و مردمان را براساس آن تأدیب و سیاست کند. در این نظام، ریاست آن شخص مقدم بر هر کس دیگر بوده و اطاعتش بر همگان واجب و لازم است. بالاترین مصداق این نظام سیاسی، نظامی است که پیامبری در رأس آن قرار گرفته باشد. در درجه دوم، نظام مطلوب پس از پیامبر، نظام مبتنی بر ریاست امام عادل (سلطان اسلام، سلطان عادل، ناظر امور مسلمانان و حاکم اسلامی) است. از منظر شیخ مفید «امام کسی است که ریاست عامه مردم در امور دینی و دنیوی، به نیابت از سوی پیامبر به او واگذار شده است.» پس از حضرت امیر(ع) نظام سیاسی مطلوب مصداقی پیدا نکرد. اما مراجعه به فقهای عادل و مأذون از سوی امام زمان (عج) که از نظر شیخ تمامی اختیارات امام را دارند، نظم سیاسی عصر غیبت است.