مساجد مرکز مدیریت انقلاب اسلامی

عماد حسینى
مساجد در روند تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، علمی، آموزشی، عبادی، تربیتی و اقتصادی نقش حائز اهمیتی دارند. مساجد یکی از نقاط تمایز انقلاب اسلامی با سایر انقلابات در جهان بوده است و یکی از نشانه های بارز و متقن «اسلامی بودن» انقلاب و مطالبات مردم مسلمان می باشد و یکی از عوامل موثر و تعیین کننده ریشه های تاریخی انقلاب اسلامی و مبارزات انقلابیون به خصوص در تحولات دوران معاصر و حرکت های ضد استبدادی و ضد استعماری و نهضت های اسلامی در سده اخیر بوده اند، اما در این مختصر که به نقش مساجد در جریان انقلاب اسلامی در سال های 56 و 57 اشاره دارد سعی شده برخی از کارکردهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی در محورهای ذیل ارائه گردد:
1- مسجد، امام جماعت، نیازهای مردم و سایر عناصر جامعه ارتباط بسیار تنگاتنگی با یکدیگر داشته و دارند. امام خمینی رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی با همین رویکرد با تأسی از سنت اسلامی در صدر اسلام اعتقاد خاص به اداره امور در حول مساجد دارد. معظم له هنگامی که از ترکیه به نجف تبعید شدند در اولین سخنرانی خود در مسجد شیخ انصاری در حضور بسیاری از علما و فضلا فرمودند:
«اسلام سیاست دارد، برنامه اداره امور مملکت دارد، لکن مسجد مسلمین در زمان رسول خدا (ص) در زمان خلفایی که بودند مرکز سیاست اسلام بود. در زمان رسول خدا (ص)، در زمان حضرت امیرالمومنین (ع) و در زمان دیگران، در روز جمعه در خطبه جمعه مطالب سیاسی، مطالب مربوط به جنگ ها، مربوط به سیاست مدرن مطرح می شد.»
2- مسجد در انقلاب اسلامی علاوه بر همه ویژگی ها یک ویژگی منحصر به فرد داشت که همه نقش آفرینی های خود را مدیون آن می باشد و آن داشتن ماهیت تشیع است. مساجد شیعیان به لحاظ عدم وابستگی مادی و معنوی به حکومت ها همواره توانسته است بدون هیچ گونه ملاحظه کاری و احتیاط پیشگی، با فساد قدرت های حاکم در افتد، لذا هر حرکتی که از مساجد آغاز می شود، از یکسو رنگ دینی، الهی و از سوی دیگر بعد مردمی دارد و این دو خود عامل پیدایش جریان های انقلاب اسلامی و تسریع در حرکت توفنده انقلابی عموم مردم می شد و به عبارتی در دوران مبارزه علیه رژیم شاه به خصوص در سال های 56 و 57 مرکز تولید سرمایه های اجتماعی انقلاب اسلامی بود.
3- با این اوصاف شروع انقلاب اسلامی هم از مسجد بود و در مساجد ادامه و توسعه یافت، امام جماعت در رأس امور معمولاً یا سخنران سیاسی بود یا خطبای توانمند شجاع و انقلابی را بر فراز منبر قرار می داد که مردم را در جریان امور قرار دهد و آگاه کند و هیچ نقطه ای مثل مسجد نتوانست مردم را متوجه مبارزه علیه رژیم شاه کند و هیچ چیز هم نتوانست و نمی تواند جای مسجد را بگیرد، نه مدرسه، نه دانشگاه، نه کارخانه، نه پادگان و نه اداره و همه نقش شان نسبت به مسجد فرعی بود. جلسات سری و مخفیانه طرح و برنامه ریزی گروه های مقاومت، خطابه های آتشین وعاظ، تحریک مردم در فتح بنیادهای سست حکومت فاسد رژیم پهلوی، وحدت امت اسلامی که عمده ترین عامل پیروزی انقلاب بود در مساجد معنا و مفهوم می یافت، همه اختلافات و تفرقه ها با حضور در یک پایگاه مشترک مبارزاتی به نام مسجد مبدل به وحدت کلمه و مشتی پولادین می شد. بالاخره آغاز تظاهرات میلیونی مردم در روند انقلاب از مساجد و پایان آن نیز مسجد بود که جملگی داوطلبانه بود.
4- در دوران مبارزه و سرعت گیری انقلاب پس از محورهای اعتقادی و عبادی، پر رنگ ترین، فعال ترین و بارزترین بخش کار مساجد، در محور سیاست بود. نمونه بارز و انقلابی آن تجمع گسترده و عظیم و باشکوه برگزاری نماز عید فطر در 13 شهریور سال 57 بود که به امامت شهید دکتر مفتح خوانده شد. در واقع یک تجمع سیاسی نیم میلیونی در تپه های قیطریه اعجاب همگان را برانگیخت و این جمعیت سیاسی تحولخواه انقلاب برای رژیم شاه و منافع آمریکا و اسرائیل تهدید جدی تلقی گردید تا اینکه کشتار 17 شهریور 57 را به وجود آورد و لرزه مداوم بدنه رژیم را فرا گرفت تا جایی که دیگر حرمت مسجد را رعایت نمی کردند که واقعه آتش زدن مسجد جامع کرمان یک نمونه بارز آن بود.
5- کارکردهای سیاسی مساجد در روند انقلاب تا پیروزی و سال های پس از پیروزی بسیار فراوان است، یکی از عمده ترین و بارزترین فعالیت های نهادینه مساجد در دوران پیروزی انقلاب به ویژه در ماه های آخر در ایام دهه فجر در راستای تعیین و تأیید صلاحیت، شناخت و معرفی افراد متعهد، مبارز و متدین جهت تصدی امور مختلف و مسئولیت های دوران انقلاب در اداره ها، کارخانه ها، وزارت نفت و غیره بود. در واقع ارتباط مستمر و دائم دست اندرکاران مساجد، به طور خودجوش، این قابلیت را داده بود که افراد خبره و توانمند و شایسته را شناسایی و معرفی کند. اوج این شناسایی ها، گزینش ها و نصب افراد به کار مهم امنیتی، حفاظتی به خصوص در زمان استقبال از امام خمینی و ایام دهه فجر و پس از پیروزی و جذب برای متصدیان امور در تأسیس نهادها و دیگر سازمان ها و ادارات مسجد مرکزیت اصلی را داشت.
6- نقش مساجد در دوران انقلاب کارکردهای تبلیغی و اطلاع رسانی و جایگاه خاص هنری، فرهنگی، رسانه ای، سازماندهی و هدایت تبلیغاتی بی نظیری داشت. از جمله تکثیر و توزیع اعلامیه های امام راحل، علما و مراجع تقلید، توزیع نوارهای انقلابی در میان افراد بود. بعضی مساجد در امتداد فعالیت های سیاسی و اشاعه فرهنگ دینی اعم از احکام، اصول عقاید پاسخگویی به سوالات و شبهات نقش محوری را دارا بودند و مردم بیشترین آگاهی و اخبار و اطلاعات را از مساجد می گرفتند. تقریباً مساجد دوران انقلاب خلأ دستگاه های رسانه ای و تبلیغی را پوشش می داد. کتابخانه های مساجد همواره محل رفت وآمد بود. شاید یکی از نقاط شلوغ بحث و گفت وگوها در کتابخانه های مساجد جریان داشت.
علاوه بر آن مساجد در حوزه فعالیت های هنری در ابعاد مختلف فعال بودند و برابر اسناد و مدارک و شواهد تاریخی اجرای نمایشنامه، سرودخوانی، شعرخوانی، دکلمه، نمایشگاه های عکس و خط و خطاطی، نقاشی و حتی تئاتر از جمله فعالیت های هنری انجام شده در مساجد بود که غالباً گرچه نمودی هنری داشتند، لکن خود جبهه ای از مبارزه فرهنگی یا سیاسی علیه رژیم را داشت. مانند تهیه فیلم های آپاراتی از مراسم تظاهرات و راهپیمایی ها که در مساجد نشان داده می شد و بسیاری از اسناد و فیلم هایی که هم اکنون از طریق تلویزیون پخش می گردد، افراد انقلابی از طریق مساجد اقدام می کردند و در مسجد نگهداری می شد.
7- امور آموزشی و تربیت کادر تعلیم و تربیت اخلاقی و دینی از کارکردهای دیگر مساجد در طول تاریخ بوده که در خیزش جریان قیام ها و نهضت ها بسیار موثر بود که اولین و ابتدایی ترین آن آموزش روخوانی و قرائت قرآن و احکام دینی بود. به عبارتی مساجد سرمایه عظیمی برای تعالیم عالیه اسلام بود که همین خط مشی در سیر جریان انقلاب تأثیرگذار شد. به عبارتی مبانی و اصول و پایه های فکری انقلابیون از آموزه های قرآن، تاریخ صدر اسلام، مبارزه با ظلم و ستم، یاری مظلوم، مسابقه حدیث خواندن، همخوانی قرائت قرآن، هر گونه تمرینی برای اقدامات بعدی که منجر به جریان انقلاب گردید، سرآغازش از مساجد بود، در این مرکز مقدس همه قشرها متصل به روحانیت و علما می شدند. اینکه حضرت امام راحل فرمودند مساجد «سنگر» است، در واقع چنین بود و خاصیت مسجد همین می باشد.
8- از دیگر نقش های مساجد، توجه به تعاون و مساعدت مردم در شرایط سخت بود. هرگونه پشتیبانی از گرفتارها به ویژه خانواده آنهایی که زندانی سیاسی یا تبعید شده بودند از طریق مساجد حمایت و رسیدگی می شد. هر کسی که مشکل فقر اقتصادی داشت، به صندوق قرض الحسنه مسجد پناه می آورد. علاوه بر آن هنگامی که بحران خاصی برای عموم مردم در سراسر کشور پیش می آمد، باز مرکزیت رسیدگی ها در مساجد بود.
به طور کلی مساجد در سیر جریان انقلاب مرکزیت مدیریت انقلاب بود که نقش راهبردی و تصمیم گیری ها برای اداره انقلاب و آینده تحولات را رقم می زد و به صورت شبکه ای سلسله وار انقلابیون را به یکدیگر وصل می کرد تا می رسید به رأس و رهبری انقلاب اسلامی که پایتخت آن در خارج از ایران بود. در ابعاد امنیتی، سیاسی، فرهنگی، تربیتی، اقتصادی، اجتماعی و غیره همه اقشار جامعه از قبیل زن، مرد، پیر، جوان، تحصیل کرده، بی سواد، کم سواد، روحانی، دانشگاهی، دانش آموز، دانشجو، کارگر، بیکار و غیره را در خود جای می داد و همه با محوریت روحانیت یک صدا می شدند علیه ظلم حاکمان مستبد ستمشاهی تا پیروزی انقلاب که نقش مساجد در تداوم انقلاب و هشت سال دفاع مقدس بحث دیگری است که در فرصت دیگر می بایست به آن پرداخت.