کمربند امنیتى در برابر ناتو

کمربند امنیتى در برابر ناتو / س. حیدرپور

اتفاقى که به دنبال امضاى پیمان همکارى میان دو سازمان همکارى شانگهاى و سازمان کشورهاى مشترک المنافع باید انتظار وقوع آن را کشید، ورود آشکار بازیگر بزرگى به نام چین به معادلات سیاسى و امنیتى این منطقه است .دو سازمانى که در تاجیکستان عهد دوستى بسته اند نماد دو قدرت هستند. سازمان شانگهاى که خاستگاه آن چین است و سازمان کشورهاى مشترک المنافع یا همسود که محصول اندیشه روس ها است. درواقع آنچه درشهر دوشنبه به عنوان همپیمانى دو سازمان مطرح شده است در اساس چیزى نیست جز آغاز یک رشته همکارى هاى راهبردى میان دو قدرت بزرگ نظامى که ماه آگوست سنگ بناى یک حرکت استراتژیک را در جریان مانور نظامى بزرگ شانگهاى نهادند.

پکن و مسکو اکنون بیش از هر زمان دیگر در نقش دو رقیب نظامى براى غرب ظاهر شده اند. دوقدرتى که با آن که در روزگارى نه چندان دور به عنوان دو پاره ایدئولوژى چپ حریف هم بودند اما اکنون مقتضیات و شرایط جهانى آنها را دست کم در عرصه نظامى کنار هم قرار داده است. روسیه و چین تصمیم خویش براى گشودن جبهه رقابت استراتژیک با آمریکا و غرب به طور مشخص از میانه سال گذشته میلادى را آشکار کردند. یعنى از هنگامى که آمریکا و ناتو با یک سلسله طرح هاى تهاجمى مانند سپر موشکى و و پیمان هاى منطقه اى کشورهاى اقمارى روسیه و چین را به سمت ترتیبات تازه امنیتى سوق دادند.

واکنش روسیه به این حرکت تهاجمى آمریکا و ناتو بسیار پرسر و صدا بود که پوتین آن را در قالب یک دکترین چند بعدى اعلام کرد که از محورهاى عمده آن ساخت و آزمایش نسل جدید موشک هاى بالستیک، لغو پیمان متعارف تسلیحاتى و گشودن بازار داد و ستد هاى نظامى با کشورهاى مورد علاقه آمریکا بود. اما دولتمردان چین بسیار آرام و ظریف گام هاى بازدارنده خویش را در برابر این حرکت هاى تهاجمى برداشتند. حرکت نخست آنها که در واقع مهم ترین شوک را به جبهه نظامى غرب وارد کرد دست زدن به یک عملیات مدرن تکنولوژیک در فضا بود که طى آن ارتش چین با کمک فناورى لیزرى موفق شد سیستم ماهواره اى خویش در مدار را منهدم سازد. اتفاق دوم در حرکت نظامى چینى ها که هشدارى شدیدتر براى غرب در برداشت نیز در عرصه فناورى مدرن صورت گرفت. این اقدام غافلگیر کننده چیزى نبود جز رخنه سازمان یافته هکرهاى چینى در مدار اطلاعات وزارت دفاع سه قدرت غربى یعنى آمریکا، انگلیس و فرانسه.

اما از تابستان امسال که پکن نیروهاى نظامى خویش را در مانور مشترک با روسیه راهى ارتفاعات اورال کرد، رهبران چین قصد خویش براى رویارویى با جبهه غرب و ناتو را آشکار کردند.اجلاس تابستانى سازمان شانگهاى در بیشکک نقطه عطف در شروع همکارى راهبردى میان این دو قدرت بود. این اجلاس درواقع شالوده توافقى را فراهم کرد که میوه و محصول آن اکنون در نشست دوشنبه به ثمر نشسته است. نشست بیشکک از این جهت مبدأ یک اتفاق بود که اولاً پکن و مسکو در جریان آن به طور رسمى براى تبدیل یک سازمان اقتصادى به نام شانگهاى به یک مجموعه امنیتى همت گماشتند. ثانیاً در فرایند مذاکرات اجلاس این دو قدرت به اتفاق ایران شالوده ایجاد یک کمربند همکارى امنیتى میان جمهورى هاى سرگردان شوروى سابق با قدرت هاى همجوار را ریختند. این دو تصمیم جاى تردیدى براى ناظران ناتو و غرب باقى نگذاشت که پکن تصمیم خویش را براى چیدن یک بازى بازدارنده و استراتژیک آن هم در زمین و بستر شوروى سابق گرفته است.

تحلیل انگیزه روس ها در گشودن این جبهه رقابت چندان دشوار نیست و امروز کسى نیست که دلیل این همه واکنش هاى تهاجمى و تلافى جویانه پوتین در برابر آمریکا یا ناتو را نداند . مسکو براى احیاى اعتبار ازدست رفته خویش دراین منطقه و نیز جبران تحقیرهاى سیاسى غرب به ویژه آمریکا در عرصه جمهورى ها خیز برداشته است. اما پکن اندیشه دیگرى هم در این رقابت درسردارد. به باور ناظران سیاسى مردان چین بیش از هر چیز از تهدیدات آشکار و پنهان غرب به ویژه آمریکا نسبت به موقعیت اقتصادى رشک برانگیز خویش نگران هستند.به عبارتى آنها معتقدند که جهان سرمایه دارى دیگر تاب و تحمل پذیرش سطح بالاى رشد اقتصادى این قدرت را ندارد. از این رو براى بازداشتن این آهنگ رشد همه ابزارهاى سیاسى و امنیتى خویش را به کار خواهد بست . این، قانون رقابت درنظام سرمایه دارى است و تجربه چند سده روابط بین الملل نیز برآن مهر تأیید مى نهد. چینى ها نیز همانند روسیه آثار حرکت هاى ایذایى ناشى از این قانون را زمانى دریافتند که غرب به ویژه آمریکا مجموعه اى از اهرم هاى فشار سیاسى خویش اعم ازحقوق بشر و... علیه پکن را فعال کردند.

اکنون براى عبور از این موج تهدیدات طراحى سازمان ها و ترتیبات امنیتى منطقه اى بهترین راهکار است و با این نگرش باید منتظر امضاى پیمان هاى تازه اى از سوى چین و روسیه با کشورهاى منطقه نشست.

در جریان امضاى پیمان مشترک سازمان شانگهاى و کشورهاى مشترک المنافع، سخنگویان چین تلاش کردند تا هر گونه تفسیرى که شائبه ضدیت این پیمان با غرب و ناتو را داشت انکار کنند اما برخلاف منش چینى ها مقام هاى روسیه با صراحت این جهت گیرى ضد غربى حرکت خویش را به رخ کشیدند.

نکته حائز اهمیت دیگر این است که ظاهرمفاد پیمان مشترک این دو سازمان در دوشنبه نشان چندانى از رویارویى با ناتو یا بلوک هاى امنیتى غرب ندارد اما با تأملى درهر یک از مصوبات آن مى توان دریافت که این مفاد و مصوبات همان چیزى است که ناتو و آمریکا به ویژه بعد از ۱۱ سپتامبر پیمان هاى همکارى خویش با کشورهاى مختلف از جمله دولت هاى آسیاى مرکزى را بر شالوده آن استوارکرده اند. مفادى مانند: تبادل اطلاعات میان این دولت ها و سازمان هاى بین المللى ، برگزارى برنامه هاى مشترک امنیتى در مناطق مختلف یاهمکارى در زمینه مبارزه با تروریسم، افراط گرایى سیاسى و ایدئولوژیک ، قاچاق مواد مخدر و جرایم سازمان یافته.

این مفاد که اساس پیمان مشترک سازمان شانگهاى و سازمان کشورهاى مشترک المنافع را تشکیل مى دهد در واقع پیامى جز این ندارد که پکن و مسکو دست آمریکا را در انعقاد پیمان هاى همکارى در جنگ ترور بسته و به معناى واقعى واشنگتن را خلع سلاح کرده اند . همچنان که نیکولاى باردوژا و بولات نور گلیف ، دبیران کل دو سازمان پیمان امنیت دسته جمعى و سازمان همکارى هاى شانگهاى هنگام امضاى این سند در روز جمعه ۵ اکتبر در شهر دوشنبه در برابر رسانه ها و خبرنگاران گفتند : هدف از تصویب سند مذکور رقابت با سازمان «پیمان آتلانتیک شمالى» یا «ناتو» نیست . باردیوژه در تلاش براى زدودن جنبه تهاجمى پیمان به این نکته تأکید کرد که «به عقیده ما ناتو یک سازمان بین المللى مثل پیمان امنیت دسته جمعى ، قادر است اهداف بى خطر از جمله در منطقه آسیاى مرکزى را مطرح کند ، ما در سیماى ناتو رقیب گذشته از این دشمن خود را نمى بینیم و برعکس به طورى که مى دانید به ناتو پیشنهاد همکارى در بخش هاى مختلف را کرده ایم . منجمله در ارتباط با مسأله مبارزه علیه قاچاق مواد مخدر »

انتخاب «موقعیت زمانى» براى امضاى یک پیمان استراتژیک از نشانه هاى مهمى است که درآن مى توان اهداف و آرزوهاى سیاسى پکن و مسکو را به تماشا نشست. سران سازمان شانگهاى گفته اندکه تلاش ها براى تقویت همکارى هاى امنیتى میان این دو سازمان بانفوذ از چند سال قبل شروع شده است . حتى باردوژا مى گوید به تصویب رسیدن یادداشت تفاهم به هیچ وجه نباید این گونه فهمیده شود که این سازمان ها بر ضد طرح هاى اخیر آمریکا است اما کارشناسان با اشاره اى دقیق به آنچه در گرجستان و اوکراین و برخى دیگر از جمهورى ها به عنوان تب گرایش به ناتو و الحاق به سازمان هاى اروپایى اوج گرفته تأکید کرده اند که امضا شدن یادداشت تفاهم سازمان همکارى شانگهاى و پیمان امنیت دسته جمعى دراین موقعیت یک هشدار علنى به اروپا و ناتو است که درقالب حوادث تفلیس یا کیف طرح تازه حضور خود در کشورهاى سابق اتحاد شوروى را مهیا کرده اند.از همین روست که کارشناسان روس به اتفاق گفته اند که امضا شدن این یادداشت تفاهم پیش از همه نتیجه توسعه یافتن سازمان آتلانتیک شمالى، ناتو به مرزهاى روسیه و یک نوع معنا مثل شروع جنگ سرد بین مثلاً روسیه و کشور هاى عضو ناتو است .از دید روس ها این پیمان یک اهرم توازن قدرت است میان ناتو و کشورهاى غربى و کشورهایى که منافع روسیه در آنها امروز در صورت توسعه یافتن ناتو در معرض خطر قرار مى گیرند است. قاسم شاه اسکندراف در تاجیکستان معتقد است که به واسطه وجود رقابت در منطقه و خواست ناتو مبنى بر تقویت حضورش در منطقه هر دو سازمان مذکور یعنى سازمان همکارى هاى شانگهاى و پیمان امنیت دسته جمعى ، اقدامات دفاعى را در خنثى کردن این هدف ناتو در پیش مى گیرند و احتمالاً این حرکت در جهت شکل گیرى سازمان سیاسى و نظامى و اقتصادى در مقابل ناتو شکل مى گیرد.

سخن «بولات نورگلیف» دبیر کل سازمان همکارى شانگهاى نیزگویاى همین واقعیت است که تأکید مى کند: سند امضا شده آغازى براى همکارى هاى گسترده این دو سازمان در زمینه تأمین ثبات و امنیت کشورهاى عضو است وى مى افزاید: با توجه به این که وظایف هر دو سازمان در بیشتر موارد مشابه هستند، باید فعالیت و همکارى آنها در مبارزه علیه تروریسم و افراط گرایى ، قاچاق مواد مخدر ، اسلحه و جرایم سازمان یافته کامل شود .

حوادث آینده به وضوح روشن خواهد کرد که طراحان این پیمان ها چه اندیشه بلندى را براى آن درسرداشته اند. شاید دراین راستا یک نشانه مهم این باشد که سازمان همکارى هاى شانگهاى قصد دارد تا نیروهاى پاسدار صلح را به وجود آورد و این نیرو ها نه تنها در کشورهاى عضو این سازمان ، بلکه تحت هدایت سازمان ملل متحد در مناطق مختلف جهان فعالیت کنند. سران این سازمان درگامى فراتر عملکرد جامعه بین المللى ـ بخوانید آمریکا و ناتو- در افغانستان را به شدت و به کرات زیر سؤال برده و براى ورود در این بحران اعلام آمادگى کرده اند.