قیام دموکراتیک علیه مبارک

صادق حمزه
سخن گفتن درباره جانشینی حسنی مبارک در مصر همواره به‌عنوان یک موضوع ممنوعه به شمار می‌آید، اما وضعیت نامطلوب سلامتی و کهولت سن حسنی‌مبارک باعث شده موضوع جانشینی او این روزها به صورت جدی مطرح شود. با توجه به اینکه تمام اهرم‌های قدرت مصر در دست حسنی مبارک و طرفداران وی است، سوالی که می‌توان در اینجا مطرح کرد این است که چه کسی توان مقابله با حسنی مبارک یا گزینه مورد حمایت وی را در انتخابات 2011 دارد؟ گروهی از ناظران معتقدند انتخابات ریاست‌جمهوری مصر یک انتخابات فرمایشی است و موافقت دولت مصر با برگزاری انتخابات را ناشی از تلاش مبارک برای کاهش یا سرکوب اعتراضات گسترده‌ای که از سوی دموکراسی‌خواهان و اسلام‌گرایان به‌ویژه اخوان‌المسلمین مصر صورت می‌گیرد، می‌دانند.
در واقع پس از پیروزی «حسنی مبارک» رئیس‌جمهور کنونی مصر در سال 2005 در یک انتخابات فرمایشی، گمانه‌زنی‌ها درباره جانشینی ژنرال پیر 81 ساله مصری شدت یافته است. این گمانه‌زنی‌ها با مرگ نوه مبارک افزایش پیدا کرد. مرگ نوه مبارک چنان ضربه‌ای به او وارد آورده بود که وقتی باراک اوباما، رئیس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا روز ۴ ژوئن سال گذشته میلادی به قاهره، ‌پایتخت مصر رفت تا نطق خود خطاب به جهان اسلام را ایراد کند رئیس‌جمهور ۸۱ ساله مصر در برابر دوربین‌ رسانه‌ها حاضر نشد.
با توجه به وخیم‌شدن اوضاع روحی و جسمی رئیس‌جمهور مصر، کارشناسان و تحلیلگران سیاسی بر این باورند که دو گزینه از شانس بیشتری برای تصاحب کرسی ریاست‌جمهوری مصر برخوردار هستند.
«جمال مبارک» فرزند 43 ساله حسنی مبارک فردی است که در سال‌های اخیر از وی به‌عنوان جانشین احتمالی پدرش نام‌برده می‌شود. جمال مبارک که تا سال 2003 فردی ناشناس در عرصه سیاسی مصر به شمار می‌رفت، به یکباره و با حمایت‌های بی‌دریغ پدرش وارد عرصه سیاسی شد و به عضویت حزب ملی دموکراتیک مصر (حزب حاکم) درآمد و به سرعت مدارج حزبی را طی کرد و پس از مدت اندکی به ریاست کمیته سیاست‌های حزب حاکم نائل آمد.
طرفداران جانشینی جمال مبارک در حزب حاکم چنین تبلیغ می‌کنند که برنامه‌های وی برای کنترل بحران مزمن اقتصادی مصر، جوان بودن او و نیز پیشینه تحصیلی وی، امیدها را برای کاهش مشکلات اقتصادی – سیاسی این کشور زنده کرده است. در مقابل مخالفان نامزدشدن جمال مدعی هستند که خانواده مبارک از احترام و مقبولیت کافی نزد عموم برخوردار نیست، ضمن آنکه جانشینی جمال مبارک سبب می‌شود مصر به نمونه دیگری برای «جمهوری‌های وراثتی» تبدیل شود.
همین مساله وراثتی بودن قدرت می‌تواند تعهد به تغییر راستین و بنیادین وضعیت ناپسند حاکم را زیر سوال ببرد. ژنرال «عمرسلیمان» گزینه دیگری برای جانشینی حسنی مبارک است. هواداران عمر سلیمان بر تجربه نظامی و سیاسی وی تاکید می‌کنند و اعتماد کامل حسنی مبارک به وی را خاطر‌نشان می‌کنند.
او از سال 1993 ریاست سازمان اطلاعات مصر را برعهده داشته و در سال‌های اخیر، همزمان، مسوول پیگیری مسائل فلسطین؛ یعنی یکی از مهم‌ترین موضوعات سیاست خارجی مصر، بوده است. سلیمان به مسائل سیاسی و امنیتی داخلی و خارجی مصر احاطه دارد و از ظرافت‌های هر‌یک آگاه است، ضمن آنکه در سطح منطقه‌ای نیز فردی تازه‌کار و ناشناخته نیست. سلیمان به واسطه نقشی که طی سال‌های اخیر در بحران‌های منطقه‌ای ازجمله تلاش برای برقراری آشتی‌ ملی بین گروه‌ها و جناح‌های فلسطینی ایفا کرده چهره‌ای محبوب‌ نزد همتایانش در سطح منطقه است.
با این وجود هر از گاهی نام‌های دیگری چون محمدالبرادعی، رئیس سابق آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، عمرو موسی، وزیر امور خارجه پیشین مصر و رئیس کنونی اتحادیه ۲۲ عضوی عرب و ایمن نور بنیانگذار حزب مخالف «الغد» به‌عنوان جانشین‌های احتمالی مبارک بر سر زبان‌ها می‌افتد. ولی همه مباحث مربوط به جانشینی مبارک معمولا به جمال و عمر ختم می‌شود و بسیاری اعتقاد دارند رقابت نهایی بر‌ای دست یافتن به پست ریاست‌جمهوری پس از حسنی مبارک بین جمال و عمرسلیمان خواهد بود.
مصری‌ها بر سر اینکه کدامیک از این دو بر دیگری برتری خواهد یافت و چه کسی بهتر از عهده مدیریت کشور برمی‌آید دچار اختلاف هستند. از سوی دیگر اصلاحات انجام‌شده در قانون اساسی مصر در سال ۲۰۰۷ میلادی شرایط نامزدی برای احراز پست ریاست‌جمهوری را دشوارتر از هر زمانی در گذشته کرده است. به‌همین دلیل خیلی‌ها می‌گویند هیچ نامزد یا نیروی سیاسی دیگری قادر به رقابت با جمال به‌عنوان نامزد رسیدن به ریاست‌جمهوری از حزب حاکم نخواهد بود.
این درحالی است که البرادعی روز جمعه پس از اینکه در فرودگاه قاهره مورد استقبال گسترده‌ای از هواداران خود قرار گرفت، خطاب به کسانی که دست نوشته‌هایی را حمل می‌کردند که روی آن نوشته شده بود؛ «البرادعی ۱۰۰ درصد» و «باید دست حرامیان را از کشور کوتاه کنی» گفت: «شعار من تغییر» است، همچنین خواهان تغییرات در قانون اساسی و اعطای آزادی‌های اجتماعی به هموطنان خودم هستم. روزنامه «مصر الیوم» نیز استقبال از البرادعی را غیرعادی خوانده و نوشت، اگر تصمیم این مرد ۶۷ ساله بر ورود به مبارزات انتخاباتی باشد کار برای مبارک ۸۱ ساله و شرایط برای مصر سخت خواهد بود و نمی‌توان هیچ پیش‌بینی‌ای از نتایج و حوادث آینده مصر را ارائه داد.
«ایمن نور» بنیانگذار حزب مخالف «الغد» و نامزد این حزب در انتخابات آینده ریاست‌جمهوری مصر روز پنجشنبه پیش‌بینی کرد که نظام حاکم بر مصر به علت بیم از شکست در انتخابات ریاست‌جمهوری، اجازه برگزاری انتخابات سالم را نخواهد داد.
ایمن نور افزود، اگر انتخابات مصر حتی به شکل نیمه‌دموکراتیک هم برگزار شود، نامزد حزب ملی حاکم چه حسنی مبارک باشد چه پسر او جمال مبارک، نخواهد توانست آرای مردم را به دست آورد. در زمینه آینده سیاسی مصر پرسش مهم آن است که توان اثرگذاری اسلام‌گرایان میانه‌رو، و به‌طور مشخص اخوان‌المسلمین، بر این روند به چه میزان است؟ به تعبیر دیگر، این جریان در خلال روند جانشینی که دیر یا زود رخ خواهد داد، چه نقشی می‌تواند ایفا کند؟ نکته اینجا است که جریان اسلام‌گرای میانه‌رو یکی از مهم‌ترین بازیگران صحنه اجتماعی و فرهنگی مصر در این سه دهه بوده و در مقاطع حساسی نیز نقش سیاسی انکارناپذیری داشته است.
در یک نگاه کلی، گرایش جامعه‌ای مذهبی چون مصر به ایدئولوژی گروهی چون اخوان‌المسلمین یا بعد روشنفکری مذهبی جریان الوسطیه طبیعی می‌نماید، به ویژه آنکه حاکمیت سیاست «مشت آهنین» و آثار بحران دنباله‌دار و فزاینده اقتصادی این کشور را هم به یاد آوریم. تحولات دوره مبارک نشان داده است که بسته‌شدن فضای سیاسی و شدت‌گرفتن بحران اقتصادی، توجه توده حاشیه‌نشین را به گروه‌های اسلام‌گرا بیشتر کرده است. مقامات مصر محبوبیت اخوان‌المسلمین و روند رو به رشد آن را تهدیدی جدی برای تداوم حکومت حسنی مبارک بر مصر می‌دانند، لذا در راستای جلوگیری از فعالیت این جنبش پلیس این کشور روز جمعه با یورش به یک منزل مسکونی ۱۲ نفر از اعضای گروه اخوان‌المسلمین را دستگیر کرد.
نظام سیاسی مصر در انتخابات سال آتی میلادی نشان خواهد داد که آیا هاضمه‌ای قوی برای پذیرش تغییرات دارد یا نه؟ اما در کوتاه‌مدت و با توجه به مانورهای سیاسی دولت حسنی مبارک امید به تغییرات دموکراتیک در ساختار سیاسی مصر رنگ می‌بازد.