سوری که در آتش ترقه می سوزد!

بصیرت:« بر اثر آتش بازی 20 نقطه تهران آتش گرفت »، «دست2 نفر بر اثر انفجار مواد محترقه قطع شد»، «بر اثر آتش بازی یک باب نانوایی در خیابان 17 شهریور آتش گرفت »، «بازی با ترقه در تهران 12 نفر را دچار سوختگی در ناحیه صورت و دست و پا و راهی بیمارستان کرد »، « فوت بر اثر انفجار نارنجک دست ساز»، «بر اثر انفجار نارنجک دست ساز در میدان رسالت پیرمرد 55 ساله ای دچار لکنت زبان شد ». . .
اینها خبرهای تلخ و ناگواری است که سال های پیش بارها و بارها از رسانه ها پخش می شد و حاوی هشدارهایی از خطرات چهارشنبه آخر سال بود تا سور این روز دیگر به تلخ کامی تبدیل نشود.
شادی از جمله هیجاناتی است که برای ادامه زندگی یک ضرورت تلقی شده و با آن زندگی معنا و مفهوم خاصی می یابد.
چهارشنبه سوری نیز به عنوان یک جشن بهاری که پیش از رسیدن نوروز برگزار می شود اسبابی است برای تخلیه هیجان و شادی عمومی در میان ایرانیان.
مردم در این روز برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوهایشان مراسمی را برگزار می کنند که ریشه اش به قرن ها پیش باز می گردد.
مراسم متنوعی در شهرهای مختلف کشور همانند قاشق زنی، فالگوش ایستادن، شکستن کوزه قدیمی خانه و تهیه کوزه ای نو از جمله مراسمی است که پس از روشن کردن آتش و پریدن از روی آن در این روز انجام می شود و چهارشنبه سوری را از دیگر جشن ها متمایز می کند.
چهارشنبه ای با هویت تاریخی
ظاهرا مراسم چهارشنبه سوری برگرفته از آئین های کهن ایرانیان است که همچنان در میان آنها و با اشکال دیگر در میان باقی بازماندگان اقوام آریائی رواج دارد.
رسوم این روز از زبان مسن ترها شنیدنی تر است .
باباجواد که از مسن ترهای یک خانواده اصیل تهرانی است حرف های خوبی با گزارشگر کیهان در این باب دارد؛ ازجمله اینکه می گوید: این روز مختص جوانان است و البته همه از پیرو جوان در این روز خاص می خواهند جوان باشند. البته بگذریم که در سال های قدیم این روز واقعا جشن بود و مقدمه ای می شد برای عید و نوروز اما چند سالی است که چهارشنبه سوری برای بعضی خانواده ها تبدیل به یک روز تلخ شده است.
وی همچنین چهارشنبه سوری سال های پیش را برای جوانان حاجت دار شیرین ترین زمان توصیف می کند چرا که جوانان جوانان آرزومند و حاجت دار، قاشقی با کاسه ای مسین برمی دارند و شب هنگام در کوچه و گذر راه می افتند و در برابر هفت خانه می ایستند و بی آنکه حرفی بزنند پی در پی قاشق را بر کاسه می زنند. صاحب خانه که می داند قاشق زنان نذر و حاجتی دارند، شیرینی یا آجیل، برنج یا بنشن و یا مبلغی پول در کاسه های آنان می گذارد. اگر قاشق زنان در قاشق زنی چیزی به دست نیاورند، از برآمدن آرزو و حاجت خود ناامید خواهند شد. گاه مردان به ویژه جوانان، چادری بر سر می اندازند و برای خوشمزگی و تمسخر به قاشق زنی در خانه های دوست و آشنای خود می روند.
بابا جواد که تاکنون 73 چهارشنبه سوری را دیده است خاطرات خوشی از آن روزها دارد و دیگر رسوم این روز را تهیه آش چهارشنبه سوری برای نذر بهبود یافتن بیماران، تقسیم آجیل هفت مغز به نام آجیل چهارشنبه سوری عنوان می کند که امروزه، آجیل چهارشنبه سوری هم جنبه نذرانه اش را از دست داده و از تنقلات این مراسم به شمار می رود.
به ادعای این جوان قدیمی مراسم دیگری هم در زمره رسوم این روز در جای جای کشور والبته متناسب با سلیقه و فرهنگ مختص اهالی مناطق مختلف ایران مانند آب پاشی ، بخت گشائی دختران ، دفع چشم زخمها ، فال گرفتن هم در این شب انجام
می شد اما امروز جز اجرای نمادین برخی از این رسم ها چیز دیگری باقی نمانده است.
فراموش نکنیم، چهارشنبه سوری تنها پدیده ای نیست که دستخوش تحول شده است. بلکه همانطور که یافته های یک پژوهش نشان می دهد تمامی
آیین ها و یادمان هایی که مردم ایران در زمان های گوناگون بر پا می داشتند و بخشی از آنها همچنان در فرهنگ این سرزمین پایدار شده است، با منش ، اخلاق و خرد نیاکان ما در آمیخته بود و در همه آنها ، اعتقاد به پروردگار ، امید به زندگی، نبرد با اهریمنان در قالب نمادها ، نمایش ها و آیین های گوناگون نمایشی گنجانده شده بود.
رفتار خشونت آمیز و مغایر با عرف و قوانین جامعه نظیر آنچه که امروز تحت عنوان شادی و هیجان در چهارشنبه آخر سال شاهدیم در هیچکدام از این آیین ها دیده نمی شود.
تغییرات بنیادی آتش به جان چهارشنبه سوری انداخت
مراسم چهارشنبه پایان سال به عنوان یکی از سننی که قواعد خاص خود را دارد طی سال های اخیر دستخوش تغییرات ناگواری شده است.
نارنجک های دست ساز، ترقه و فشفشه های متعدد و متنوعی که با قیمت های مختلف در دسترس نوجوانان و جوانان قرار می گیرد گذرگاه ها و
خیابان ها و کوچه ها را نا امن می کند.
اما با وجود هشدار رسانه ها و گزارشات مکرر از افرادی که بر اثر انفجار مواد محترقه بینایی، شنوایی یا زیبایی خود را از دست داده اند یا شنیدن آه افسوس و حسرت آنهایی که در سور چهارشنبه محکوم به از دست دادن دست یا پا شده اند نه تنها برخی جوانان و نوجوانان را از این هیجان کاذب دور نمی کند بلکه هنوز به دور از چشم ماموران نیروی انتظامی انواع ترقه و مواد محترقه در کوچه و خیابان دست به دست می شود.
فروشنده ای که یک چشم به وسایلی که روی زمین بساط کرده دارد و چشم دیگرش دور و اطراف را برانداز می کند فردی است که نظرمان را جلب می کند تا از او بپرسیم با وجود خطراتی که این مواد دارند چرا دست به فروش مواد محترقه می زند که به قول خودش خطرناک ترین وسایل قابل فروش است.
وی که البته تمایلی به معرفی خودش ندارد در گفتگو با گزارشگر کیهان شروع به معرفی و تبلیغ ترقه و فشفشه های رنگارنگی می کند که در بسته بندی های جذابی پیچیده شده اند و اغلب محصول کشور چین هستند.
وی می گوید:هفت ترقه، زنبوری، بمبک، چلچله، سه پایه و تعداد متنوعی از ترقه های خطرناک دیگری که اگر مشتری باشید باید سفارش دهی تا دو یا سه ساعت دیگر برایت مهیا شود.
وی این حرفه را شغلی موقتی می داند که بهتر از دستفروشی البسه و سی دی و غیره است؛ البته کمکی به تخلیه هیجان و شاد شدن جوانان است تازه به مردم روحیه هم می دهد!
به ادعای این فروشنده دوره گرد این کار سود خوبی دارد چون بعضی از جوانان حاضرند پول های زیادی به ازای خرید مواد محترقه بپردازند. البته قانون می تواند جلوی ما را بگیرد اما جوانان را که نمی شود مهار کرد، شاید اگر ترقه در دسترسشان نباشد به سراغ وسیله دیگری که البته خطرناک تر هم باشد، بروند.
امنیت یا شادی؛ مساله این است
همانطور که اشاره شد متاسفانه مراسم چهارشنبه سوری با وجود تغییرات بنیادینی که با گذشته دارد معضلاتی را برای خانواده ها و جوانان به همراه داشته است. تا جایی که برخی خانواده ها را داغدار و مصیبت زده فوت، سوختگی و جراحات ناشی از انفجار مواد محترقه و آتش زا در این روز کرده است.
همین چهارشنبه سوری پارسال بود که به گزارش مسئولان وزارت بهداشت 306 نفر حادثه دیدند و راهی بیمارستان شدند و یا آمار سال های پیشین که تعدادی از جوانان در اثر انفجار مواد محترقه فوت شدند.
با وجود این آمارها جای این پرسش است که آیا قوانین و مقررات موجود در جامعه دچار خلاء و ضعف بوده که نتوانسته آنطور که باید درمقابل این آسیب بیایستد یا اینکه ضعف را باید در جایی دیگر جستجو کرد؟
ستاره بروغنی دانشجوی رشته حقوق با ابراز اینکه بهتر است قوانین موجود بازنگری شوند به خبرنگار سرویس گزارش کیهان می گوید: علی رغم کاهش تعداد تلفات چهارشنبه سوری در سال گذشته هنوز شاهد انواع نارنجک های دست ساز و مواد محترقه در دسترس نوجوانان هستیم که در صورت عدم برخورد جدی شاید تلفات امسال بیش از سال های گذشته هم باشد؛ چرا که دلخوش بودن به کاهش آمار تلفات و حوادث این روز نه تنها مشکلی را حل نمی کند بلکه می تواند منجر به سهل انگاری بیشتر و افزایش تعداد تلفات شود.
وی اضافه می کند: این روزها همانطور که شاهدیم رسانه ها از قول مسئولان به فرهنگ سازی اشاره دارند و اطلاع رسانی و آگاه کردن جوانان و نوجوانان را تنها راه برون رفت از معضلات چهارشنبه سوری عنوان می کنند در حالی که علاوه بر فرهنگسازی به تشدید قوانین و تدابیر انتظامی برای جلوگیری از ورود مواد محترقه به کشور و کنترل مرزها نیاز داریم.
این دانشجوی دانشگاه پیام نور اضافه می کند: درست است کسانی که با منفجر کردن ترقه و پراکندن آتش سلامتی مردم را هدف می گیرند ، با تن دادن به رفتاری آمیخته به هرج و مرج روحی ، آیین چهارشنبه سوری را تخریب کرده اند و یا به ادعای جامعه شناسان و رفتارشناسان جشن های ایرانی نیازمند بازتعریف هستند اما این نکته را نباید فراموش کرد که امنیت مردم و زندگی در جامعه سالم نسبت به یک جامعه شاد در اولویت قرار دارد برهمین اساس نباید امنیت تحت سیطره شعارهایی باشد که فقط شادی و لذت را برای مردم تعریف و تاکید می کند.
بروغنی تاکید دارد که به همین منظور تلاش برای ایجاد امنیت باید از سوی نهادهای قضایی و انتظامی در درجه نخست اهمیت باشد تا زمانی که بتوانیم خیابان ها و کوچه های امنی برای تردد عابران در این شب فراهم کنیم.
شادی مسبب همبستگی ملی
هرچند چهارشنبه سوری یک مراسم برگرفته از آیین گذشتگان باستان است و در فرهنگ اسلامی جایگاهی ندارد اما حفظ ارزش های ملی ایرانی نیازمند حفظ این فرهنگ کهن است البته با رعایت دقیق ارزش های ایرانی و اسلامی.
جامعه شناسان و آسیب شناسان اجتماعی با دقت در همین تعریف، شادی و نشاط را لازمه یک جامعه سالم و ایمن تعریف می کنند.
دکتر امان الله قرائی مقدم یکی از همین جامعه شناسان است که اصلاح فرهنگ تخلیه هیجان را از ملزومات جامعه ایران قلمداد می کند.
این عضو هیات علمی دانشگاه تربیت معلم در همین زمینه به خبرنگار سرویس گزارش کیهان می گوید: خوشبختانه در ایران علاوه بر
جشن های باستانی اعیاد مذهبی خوبی هم داریم که می توان برای شاد نگه داشتن جامعه از آنها سود برد. بهتر است همان کاری که بعضی مواقع برای جشن های مذهبی انجام می شود، برای جشن های ملی هم انجام شود.
وی ادامه می دهد: اگر جشن های باستانی خود را در میادین یا پایگاه های مخصوص برگزار کنیم و به واقع به نوعی جامعه را شاد نگه داریم و بساط شادمانی را برای مردم فراهم کنیم از بروز هزاران مشکل جلوگیری می شود و با صرف هزینه های کم برای شادی از پرداخت هزینه های هنگفت آسیب های اجتماعی در امان هستیم.
به اعتقاد این جامعه شناس، شادی باعث افزایش دلبستگی به کشور و فرهنگ می شود و اگر از مجال شاد بودن برای گروه های مختلف جامعه کاسته شود و مردم نتوانند در جامعه خود، این نیاز را برآورده کنند، این نیاز را در جایی دیگر جست وجو می کنند.
دکتر قرائی مقدم همچنین اشاره می کند که اگر قرار است کاری بکنیم نه تنها در چهارشنبه سوری بلکه در تمام زندگی ما هیجان صحیح جاری باشد نیاز به این است که در طول زندگی جوانانمان را با معناهای نمادین آشنا کنیم و به آنها ارزش ها را بیاموزیم البته به این مساله هم اهمیت دهیم که فرصت شادی کردن و تخلیه هیجان باید به جوان داده شود.
پریسا جلالی