آزادگی درس مکتب علمی فیض سخن

بصیرت:ملامحسن فیض کاشانی در چهاردهم صفر سال 1007 هجری قمری در کاشان به دنیا آمد. پدرش رضی الدین فقیه، متکلم، مفسر
و ادیب در کاشان حوزه تدریس داشته و از شاگردان ملا فتح ا... کاشانی و ضیاءالدین محمد رازی بود و مادر او بانویی عالم و شاعر، دختر ضیاءالعرفا رازی «از علمای بزرگ شهر ری» بوده است.
تحصیل و چند اجازه روایت
فیض پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش در سن بیست سالگی برای ادامه تحصیل به اصفهان نزد ملا محمد تقی مجلسی و شیخ بهایی رفت و از آنان اجازه اجتهاد و نقل روایت گرفت و همچنین در نزد میرداماد، میرفندرسکی و ملاصدرا، فیلسوف نامدار، شاگردی کرد. پس از آن ملامحسن با شنیدن خبر ورود سید ماجد بحرانی به شیراز، از اصفهان به آنجا رفت و مدت دو سال نزد او به تکمیل علم حدیث و روایت پرداخت و از او نیز اجازه نقل روایت گرفت و به اصفهان بازگشت و بار دیگر در حلقه درس و بحث شیخ بهایی حاضر شد. در این سالها که فیض برای حج مستطیع شده بود، عازم بیت ا... الحرام گردید و در آنجا به ملاقات شیخ محمد عاملی رفت و از او نیز پس از استفاده های علمی، اجازه روایت و نقل حدیث دریافت کرد.
پیوند با خانواده ملاصدرا
او پس از مراجعت از مکه به شهرهای دیگر ایران مسافرت کرد و از دانشمندان آن شهرها بهره برد. هنگامی که ملاصدرا از شیراز به قم مهاجرت کرد و در کهک قم اقامت گزید ملامحسن مونس وی گردید و ملاصدرا دخترش را به وی تزویج نمود و به او لقب فیض داد. هنگامی که ملاصدرا علوم عرفانی را شروع کرده بود ملامحسن و ملاعبدالرزاق لاهیجی به سویش شتافته، مدت هشت سال در نزد او بودند و در مصاحبتهای شبانه روزی از استاد استفاده می کردند. وی پس از سالیانی، راهی کاشان شد و به تدریس و تألیف همت گماشت. تبحر مولانا محسن فیض در تمامی علوم دینی بویژه تفسیر، حدیث، فقه، عرفان، فلسفه و ادبیات عرب و عجم بحدی است که اگر در تمامی دوران سلطنت صفویه بی نظیر نباشد مسلماً کم نظیر خواهد بود.
تکفیر فیض کاشانی
گرایش فیض به عرفان و نقل آراء بعضی از عرفا در زمان حیاتش باعث شد که کسانی او را به صوفی بودن متهم کنند. نظریاتی چون وحدت وجود و برخی آراء فقهی او که با نظر سایر فقها متفاوت بود چون حلال بودن شنیدن موسیقی با عث شد تا از ناحیه اندیشمندان دیگر تکفیر شود. باید دانست که اگرچه این افکار و عقاید خلاف رأی جمهور فقیهان و عالمان شیعه است، با وجود این بیان کننده روح آزاد و شجاعت علمی فیض است.
یک عالم و چند وجهه علمی
فیض کاشانی علاوه بر تبحر در فقه و تفسیر و فلسفه، ید طولایی در شعر و سخن پردازی داشت و از او اشعار فراوانی به جای مانده است که اشعار مهدوی وی قابل توجه و تمجید است.
از بررسی اشعار فیض چنین بر می آید که میان او با شاعران هم عصرش بویژه کسانی که در کاشان روزگار می گذراندند و احتمالاً مجامع و محافل شعرخوانی و عرصه هنرنمایی داشته اند رابطه دوستانه نبوده است.مولانا فیض با زهاد و عابدان ریایی نیز ستیزه داشته و در کمتر شعر این گوینده به کنایه و اشارتی در این زمینه بر نمی خوریم. مولانا فیض بیشتر در آثار خود به سه مرحله در زندگانی خود که مربوط به اعتقادات او بوده، اشاره نموده است. علم، عقل و عشق.
یادگاران ماندگار
فیض کاشانی بیشترین وقت خود را صرف تألیف کتاب کرد و نوشتن را از هجده سالگی آغاز کرد و در 65 سال حیات علمی خویش بیش از صد جلد کتاب در علوم و فنون مختلف تألیف کرد.
برخی مترجمان، آثار فیض را به دویست عدد رسانیده اند و لیکن آنچه مسلم است حدود هشتاد کتاب و رساله از او بر جای مانده است. علم الیقین فی اصول الدین، انوار الحکمة، کتاب تشریح العالم، اصول العقاید، المحجة البیضأ، صافی در تفسیر قرآن، معتصم الشیعة، تنفیس الهموم، و تقویم المحسنین از آثار به جا مانده از اوست.مولی ابوالحسن شریف فتونی عاملی اصفهانی مؤلف تفسیر مرآت الانوار و علامه مجلسی صاحب بحارالانوار و سید نعمت ا... جزایری مؤلف انوار النعمانیه از اندیشمندان نام آور شیعه هستند که در مکتب علمی فیض بهره بردند.
پایان راه
سرانجام این فقیه وارسته و این عالم کامل در 22 ربیع الثانی 1091 قمری در 84 سالگی دار فانی را وداع گفت و در زمینی که بعدها به قبرستان فیض معروف شد، مدفون گردید. مدفن او در کاشان، در مقبره ای بنام کرامت یا کرامات واقع است که در قرن 13 هجری قمری به تقاضای ابونصر فتح ا... خان شیبانی، شاعر بزرگ عصر قاجار توسط فرهاد میرزای قاجار احداث شده است. طبق وصیت این فقیه وارسته روی قبر وی سقف و سایبانی ساخته نشده است.
معاصرین ما و فیض کاشانی
آیةا... ناصر مکارم شیرازی درباره گستره علمی ملامحسن فیض کاشانی معتقد است: علامه فیض از محدود علمایی است که در عصر خود به مقام جامعیت علمی فوق العاده ای دست یافت و از محضر اساتید بزرگ بهره جست. فیض کاشانی از فضای سیاسی حاکم در عصر صفویه استفاده و با منطق درست پایه های حکومت تشیع را تقویت کرد. علمایی چون فیض کاشانی به ما نشان دادند که در هر زمانی می توان برای پیشبرد اسلام گام برداشت و از فرصتهای به وجود آمده استفاده مفید کرد.
آیةا... جعفر سبحانی، او را از مفاخر جهان اسلام دانسته و عنوان می کند: علامه ما از مفاخر جهان اسلام است که خدمات شایسته ای به اسلام کرده است. آن عالم بزرگوار در احیای آثار اهل بیت(ع) و قرآن کریم تلاشی فراوان کرده است.
علامه فیض کتب بسیاری نوشته و شاگردان بزرگی نیز تعلیم داده است که نشان دهنده خدمات شایسته این عالم بزرگ جهان اسلام است. متهم کردن فیض به اخباری گری اتهام نادرستی است، فیض در احیای آثار دین اسلام تلاش بسیار نمود که نشانه عمق توجه این عالم بزرگ به دین مبین اسلام می باشد.
آیةا... عبدا... جوادی آملی نیز در تمجید فیض می گوید: فیض کاشانی توانست با غلبه بر هوای نفس خود در جهاد اکبر پیروز شود. علامه فیض کاشانی زنده است و در نزد خداوند مرزوق است.علامه امینی در مورد او معتقد است: «فیض» علمدار فقاهت و پرچمدار حدیث و گلدسته رفیع فلسفه و معدن معارف دینی و اسوه اخلاق بود.

* حسن نجفی